Informacje o publikacji

Tytuł: Wszystko o psie przewodniku

Wydawca: Fundacja Vis Maior

ISBN: 978-83-940434-0-7

Rok wydania: 2014

Miejsce wydania: Warszawa

Redakcja i korekta: Anna Baranowska

Skład: Dominik Paszkiewicz

Autorzy:

- Maciej Bekier

- Rafał Charłampowicz

- Henryka Kramarz

- Jolanta Kramarz

- Krzysztof Kurowski

- Elżbieta Łukasiak

- Paulina Łukaszewska

- Monika Marcelewicz

- Joanna Pawlik

- Irena Semmler

- Paweł Wdówik

- Joanna Witkowska

Publikacja została dofinansowana ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Copyright: CC-BY

Wszystko o psach przewodnikach — wprowadzenie

Psy przewodniki są w Polsce o wiele mniej popularne, niż w większości innych krajów. Nie ma sensu rozważać dlaczego tak się stało, ale ta sytuacja powoli się zmienia.

Jednak wiedza na ten temat jest wciąż fragmentaryczna i pełna mitów. Dlatego postanowiliśmy zebrać w jednym miejscu możliwie dużo informacji na temat tych czworonożnych pomocników osób niewidomych, by zachęcić do starania się o nie lub zniechęcić tych, którzy nie są na to gotowi.

Znajdziecie tutaj bodaj każdy aspekt wiedzy na temat psów przewodników: historyczny, prawny, zdrowotny, ekonomiczny, a nawet etyczny. Artykuły napisali zarówno ludzie przygotowujący psy do pracy z osobami niewidomymi, jak i użytkownicy. Na końcu znajdziecie także opis sposobów starania się o przyznanie psa przewodnika w czterech organizacjach działających w Polsce.

Zapraszam do lektury i dzielenia się wrażeniami.

Henryka Kramarz

Pies przewodnik w perspektywie historycznej

W dżungli życia, w życia buszu

zawsze ci pomogą

cztery łapy,

para uszu,

oczy,

nos

i ogon

(L.J. Kern)

Natura dostarcza nie tylko środków do życia, lecz także sposobów na życie cennych w rozmaitych sytuacjach. Pies to zwierzę przyjaciel, domownik, stróż, a także światło dla osób, które utraciły wzrok, a potrafią posługiwać się jego oczyma.

Historia psa jest prawie tak długa jak długie są dzieje człowieka. Pies należy do zwierząt najwcześniej oswojonych i udomowionych. Jego skamieniałe kości archeolodzy znajdują w rozmaitych zakątkach świata wśród pozostałości prehistorycznych osad. Relacje między psem a człowiekiem kształtowały się na podłożu egzystencjalnym. Pies otrzymywał strawę i schronienie, a służył doskonałym węchem, słuchem, wzrokiem, instynktem, psią inteligencją i intuicją. Homo sapiens nauczył się z tego korzystać przy pozyskiwaniu dóbr, w obronie przed niebezpieczeństwami i w innych okolicznościach. Pies stał się towarzyszem polowań, biesiad, stróżem posesji i stad, obrońcą, czasem siłą pociągową, a także przewodnikiem.

Już starożytni dostrzegli zdolności psa przydatne w poruszaniu się osób niewidomych. Przykładem tego jest wizerunek niewidomego prowadzonego przez psa, znaleziony przez archeologów w Pompei na ścianie jednego z domostw zasypanych podczas erupcji Wezuwiusza w 79 r. n.e. O korzystaniu z pomocy psów przewodników wspominają również źródła średniowieczne i wczesnonowożytne.

Z czasem zaczęto coraz bardziej doceniać psa jako zwierzę terapeutyczne (dogoterapia), jako opiekuna dzieci, towarzysza i pomocnika osób niepełnosprawnych ruchowo, a przede wszystkim jako przewodnika tych, którzy utracili wzrok.

Pierwsze eksperymenty i początki zorganizowanego szkolenia psów przewodników

W czasach nowożytnych liczne były precedensowe pomysły osób niewidomych na wykorzystanie psa przy poruszaniu się. Świadczą o tym np. dokumenty i opracowania Marcina Garbata z Zielonej Góry. W XVIII w. niewidomy wiedeńczyk Józef Reisinger wyszkolił tak znakomicie swego owczarka Spitza na przewodnika i posługiwał się nim tak sprawnie, że powątpiewano, czy Reisinger rzeczywiście jest ociemniały. W 1813 r. wiedeński okulista George Joseph Beer opublikował w czasopiśmie „Das Auge” rysunek przedstawiający osobę niewidomą, która podąża za psem przewodnikiem. Wiedeński rodowód ma także najstarsza zachowana instrukcja szkolenia psów do tego celu, która powstała w tamtejszym Instytucie dla Niewidomych. Johann Wilhelm Klein, twórca instrukcji, sprecyzował w niej wskazówki dotyczące tresury i opublikował je w swym podręczniku do edukacji niewidomych („Lehrbuch zum Unterricht der Blinden”, Wien-Schaumburg 1819). Klein użył po raz pierwszy nazwy „pies przewodnik”, która upowszechniła się i utrwaliła. W rzeczywistości jednak to nie pies przewodzi, lecz niewidomy prowadzi psa w wybranym przez siebie kierunku, posługując się jego wzrokiem i wydając mu odpowiednie komendy słowne lub przekazywane gestem. Szkolenie psów przewodników w XIX w., nabywanie umiejętności korzystania z ich pomocy przez osoby niewidome oraz teoretyzowanie na ten temat stały się niejako początkiem interdyscyplinarnego aneksu do tyflopedagogiki.

Rozwój szkolenia psów przewodników na szerszą skalę

Duży postęp w dziedzinie szkolenia psów przewodników nastąpił w czasie I wojny światowej i po jej zakończeniu. Inicjatywa pojawiła się w środowisku lekarzy wojskowych i weteranów poszkodowanych wzrokowo. Projektodawcą metody szkolenia stał się niemiecki lekarz dr Gerhardt Stalling, który wcześniej zatrudniony był w Czerwonym Krzyżu, gdzie opracowywał programy i wskazówki dotyczące tego, jak tresować psa na przewodnika. W 1916 r. otwarta została w Oldenburgu (północna Saksonia) pierwsza zorganizowana placówka instytucjonalna – szkoła programowo i metodycznie przygotowująca psy do pomagania osobom niewidomym w poruszaniu się. Placówka funkcjonowała do 1926 r., miała swoje filie m.in. w Bonn, Dreźnie, Essen, Fryburgu, Hamburgu i Hanowerze. Szkolone tam psy trafiały do krajów Europy i Ameryki, co przyczyniło się do spopularyzowania idei w świecie. Po rozmaitych wcześniejszych precedensach w Austrii, Francji, Szwajcarii, Niemczech, Anglii i Włoszech pomysł został więc podjęty w wielu krajach europejskich oraz w USA.

Z polskich doświadczeń w psiej edukacji

W Polsce początki zorganizowanego szkolenia psów przewodników przypadają na lata tuż po I wojnie światowej, czyli zaraz po powstaniu II Rzeczypospolitej. W 1919 r. Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej zleciło Związkowi Ociemniałych Inwalidów Wojennych w Poznaniu zorganizowanie rehabilitacji niewidomych, przygotowanie ich do pracy bezwzrokowej i tresurę psów do ich dyspozycji. W latach 1927–1930 Związek wytresował i oddał inwalidom wojennym 111 psów.

Po II wojnie światowej szkoleniem psów przewodników zajmował się Polski Związek Niewidomych, który do lat 80. współpracował z Milicyjnym Ośrodkiem Szkolenia Psów. W latach 90. realizację tresury podejmowały prywatne firmy usługowe, np. Grzegorza Lipińskiego w Łodzi (1992–1996) czy rodziny Kłosów w Mławie (1995–2002), z którymi Zarząd Główny PZN podpisywał odnośne umowy. Od 2003 r. psy przewodniki szkoli w Pile – na zlecenie PZN – Jerzy Przewięda (około 10 psów rocznie). W 2003 r. powstała w Poznaniu Fundacja na rzecz Osób Niewidomych Labrador – Pies Przewodnik, założona przez widzących, żeby służyć pomocą osobom z dysfunkcją wzroku.

24 października 2002 r. Jolanta Kramarz założyła w Warszawie Fundację Vis Maior. Założycielka i prezes tej organizacji, bardzo słabo widząca od dzieciństwa, zdawała maturę i kończyła studia (psychologia na KUL) już po całkowitej utracie wzroku. Fundacja, zatrudniająca wyłącznie osoby niewidome i słabowidzące, rozwija szeroką działalność rehabilitacyjną i wspiera aktywność osób z wysoką dysfunkcją wzroku. Szkoli również psy. Posługująca się psem przewodnikiem prezes Vis Maior mawia: „Mój pies – moje oczy. Warto z nim współpracować”.

Krzysztof Kurowski

Informacje prawne w zakresie możliwości wchodzenia z psem przewodnikiem do miejsc publicznych oraz podróżowania środkami transportu publicznego

Rozwiązania gwarantujące osobom z niepełnosprawnościami – m.in. z niepełnosprawnością wzroku – możliwość wchodzenia z psami asystującymi, w tym przewodnikami, do miejsc użyteczności publicznej zostały wprowadzone do polskiego porządku prawnego stosunkowo niedawno.

Zaczęło się od prawa lokalnego

W pierwszej kolejności w niektórych gminach zostały przyjęte odpowiednie regulacje prawa miejscowego, np. „Regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie miasta stołecznego Warszawy”. Regulamin przyjęty przez Radę Miasta Stołecznego 22 czerwca 2006 r. zezwolił na wchodzenie w asyście prawidłowo oznaczonego psa przewodnika do obiektów użyteczności publicznej.

Pomimo tych regulacji 24 listopada 2007 r. w jednym z warszawskich hipermarketów odmówiono pani Jolancie Kramarz wstępu do hali sprzedażowej, ponieważ była z psem przewodnikiem. Ochroniarz powołał się na prywatny charakter terenu sklepu i stwierdził, że „dyrektor jest wyżej nade mną i nie każe wpuszczać”. Sprawą zainteresowała się Helsińska Fundacja Praw Człowieka, która włączyła ją do swojego programu spraw precedensowych. 9 maja 2008 r. wpłynął do Sądu Rejonowego w Warszawie pozew Jolanty Kramarz przeciwko sieci hipermarketów o naruszenie dóbr osobistych. Proces został zakończony ugodą, zgodnie z którą sieć hipermarketów złożyła przeprosiny, wprowadziła właściwe procedury dokonywania zakupów przez osoby z niepełnosprawnościami w asyście psów i przekazała darowiznę na cele społeczne realizowane przez Fundację Vis Maior.

Jolanta Kramarz podejmowała także inne działania w celu przeprowadzenia zmian w tej materii, m.in. wspólnie z Rzecznikiem Praw Obywatelskich zorganizowała konferencję, zaaranżowała kontrolę hipermarketu, której z ukrytą kamerą dokonali dziennikarze jednej ze stacji telewizyjnych.

Regulacje ustawowe

W czasie trwania procesu nowelizowania Ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (zwanej dalej ustawą) zostały wprowadzone rozwiązania gwarantujące osobom z niepełnosprawnościami możliwość wstępu do obiektów użyteczności publicznej z psem asystującym, a także przejazdu z nim środkami transportu publicznego (art. 20a i 20b).

W art. 2 ustawy zdefiniowano psa asystującego jako odpowiednio wyszkolonego i specjalnie oznaczonego psa, w szczególności psa przewodnika osoby niewidomej lub słabowidzącej oraz psa asystenta osoby niepełnosprawnej ruchowo, który ułatwia osobie niepełnosprawnej aktywne uczestnictwo w życiu społecznym.

Regulacje odnoszące się do zagadnienia wstępu do obiektów użyteczności publicznej zamieszczono w ustępie 1 art. 20a ustawy. Zgodnie z tym zapisem osoba niepełnosprawna z psem asystującym, m.in. osoba niewidoma albo słabowidząca z psem przewodnikiem, ma prawo wstępu do obiektów użyteczności publicznej, w szczególności: budynków i ich otoczenia przeznaczonych na potrzeby administracji publicznej, wymiaru sprawiedliwości, kultury, oświaty, szkolnictwa wyższego, nauki, opieki zdrowotnej, opieki społecznej i socjalnej, obsługi bankowej, handlu, gastronomii, usług, turystyki, sportu, obsługi pasażerów w transporcie kolejowym, drogowym, lotniczym, morskim lub wodnym śródlądowym, świadczenia usług pocztowych lub telekomunikacyjnych oraz innych ogólnodostępnych budynków przeznaczonych do wykonywania podobnych funkcji, w tym także budynków biurowych i socjalnych. Trzeba podkreślić, iż ustawa gwarantuje wstęp do wszystkich obiektów użyteczności publicznej, chociaż wymienia tylko te szczególnie ważne z punktu widzenia samodzielnego funkcjonowania osób niepełnosprawnych. Niewymienienie więc jakiegoś obiektu w ustawie nie uzasadnia odmowy osobie niewidomej albo słabowidzącej wstępu z psem przewodnikiem. Nie ma również znaczenia, czy dany obiekt użyteczności publicznej jest własnością publiczną czy prywatną.

Ustęp 2 art. 20a ustawy gwarantuje osobom niepełnosprawnym wraz z psem asystującym, w tym osobom niewidomym albo słabowidzącym z psem przewodnikiem, prawo podróżowania środkami transportu kolejowego, drogowego, lotniczego i wodnego oraz innymi środkami komunikacji publicznej.

Rozwiązania te okazały się niewystarczające, nie obejmowały bowiem obszarów wypoczynkowych. W związku z powyższym w 2012 r. uchwalono nowelizację ustawy , która zapewniła osobom niepełnosprawnym prawo wstępu z psami asystującymi – w tym przewodnikami – do parków narodowych i rezerwatów przyrody oraz na plaże i kąpieliska.

Należy podkreślić, że wymienione uprawnienia nie zwalniają osoby niewidomej albo słabowidzącej z odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez psa przewodnika.

Osoba niewidoma lub słabowidząca, która chce skorzystać ze swoich uprawnień, musi wyposażyć psa w uprząż oraz mieć przy sobie certyfikat potwierdzający status psa asystującego i aktualne zaświadczenia o wykonaniu wymaganych szczepień weterynaryjnych. Nie jest natomiast zobowiązana do zakładania psu kagańca oraz prowadzenia go na smyczy.

Z powyższych uprawnień może korzystać również trener psa szkolonego na psa asystującego – na podstawie zaświadczenia wydanego przez podmiot prowadzący szkolenie psów asystujących.

Pies przewodnik w kościele

Kolejną istotną dla wielu osób niewidomych kwestią było wprowadzenie jednolitej dla całego kraju regulacji w zakresie możliwości wchodzenia z psami przewodnikami do świątyń katolickich. Sprawa ta została uregulowana przez Konferencję Episkopatu Polski podczas 351 zebrania, które odbyło się w dniach 8–9 marca 2010 r. Biskupi podjęli decyzję zezwalającą na wprowadzanie psów przewodników do kościołów.

Pies w restauracji

Do ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia wprowadzono art. 59a, według którego podmioty działające na rynku spożywczym, prowadzące zakłady obrotu żywnością lub gastronomii, obowiązane są uwzględniać w procedurach dotyczących dobrej praktyki higienicznej prawo wstępu i korzystania z tych zakładów przez osoby niepełnosprawne z psami asystującymi. Tak więc powyższe podmioty zobowiązane są tak zorganizować swoją pracę oraz warunki przechowywanie i podawania posiłków, aby obecność psa asystującego nie stanowiła żadnego zagrożenia dla bezpieczeństwa i higieny żywności. Odmowa obsłużenia osoby niewidomej albo słabowidzącej, która przyszła do sklepu lub lokalu z psem przewodnikiem, jest wykroczeniem z art. 138 Kodeksu wykroczeń, polegającym na umyślnej, bez uzasadnionej przyczyny odmowie świadczenia, do którego jest obowiązana osoba zawodowo zajmująca się świadczeniem usług. Wykroczeniem jest również pobranie od osoby niewidomej albo słabowidzącej zapłaty wyższej niż od innych osób za tę samą usługę. Każda osoba (nie tylko bezpośrednio zainteresowana osoba niewidoma albo słabowidząca), która ma informację o takim zdarzeniu, może o nim powiadomić policję. Wykroczenie to jest zagrożone karą grzywny.

Sprzątanie po psie przewodniku

Regulaminy czystości niektórych miast przewidują specjalne rozwiązania odnoszące się do psów asystujących. Przykładowo, zgodnie z § 32 „Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie miasta stołecznego Warszawy” właściciele psów asystujących są zwolnieni z obowiązku bezzwłocznego usuwania odchodów tych zwierząt z terenów przeznaczonych do wspólnego użytku.

Pies przewodnik i podatek

Nowelizacja ustawy z 2008 r. wprowadziła też zmiany do dwóch innych ustaw. Do art. 18a ustawy z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych został dodany pkt 2a, zgodnie z którym osoby niepełnosprawne zwolnione są z opłaty od posiadania psa asystującego. Natomiast zgodnie z art. 26 ust. 7a pkt 8 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych osoby niewidome i słabowidzące zaliczone do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności mogą odliczyć od dochodu wydatki poniesione na utrzymanie psa przewodnika, jednak nie więcej niż 2280 zł w roku podatkowym. Odliczenia tego mogą dokonać również podatnicy mający na utrzymaniu osobę niewidomą albo słabowidzącą, zaliczoną do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Podatnicy nie mają obowiązku dokumentowania tych wydatków przy składaniu zeznania podatkowego. Nie oznacza to jednak, że podatnik nie ma obowiązku posiadania dowodu poniesienia wydatku, ponieważ organ podatkowy może zażądać dowodów jego poniesienia.

Krzysztof Kurowski

Informacje prawne na temat szkolenia i certyfikowania psów przewodników

Aby osoba niewidoma lub słabowidząca mogła wchodzić do miejsc publicznych z psem przewodnikiem, musi on posiąść odpowiednie i udokumentowane umiejętności. Konieczne jest odbycie przez psa odpowiedniego szkolenia i uzyskanie certyfikatu psa asystującego. Zasady szkolenia i certyfikowania psów asystujących, w tym psów przewodników, określa art. 20b ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (dalej zwanej ustawą) oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wydawania certyfikatów potwierdzających status psa asystującego (dalej zwanego rozporządzeniem).

Rejestr organizacji szkolących

Uprawnione do szkolenia psów przewodników są podmioty wpisane do rejestru prowadzonego przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych. Zgodnie z rozporządzeniem oraz załącznikiem nr 1 psy przewodniki osób niewidomych albo słabowidzących są jednym z czterech rodzajów psów asystujących. Pozostałe trzy rodzaje to: psy asystenci osób niepełnosprawnych ruchowo, psy sygnalizujące osób głuchych i niedosłyszących, psy sygnalizujące atak choroby (np. epilepsji, chorób serca). Organizacje szkolące mogą zajmować się szkoleniem jednego lub kilku rodzajów psów asystujących, jednak składając wniosek o wpis do rejestru, muszą określić, jakie rodzaje psów asystujących będą szkolić, oraz przedstawić program szkolenia właściwy dla danego rodzaju psów.

Rejestr jest prowadzony w formie elektronicznej, a wyciąg z niego, zawierający m.in. nazwy, adresy i kontakty oraz rodzaje szkolonych przez daną organizację psów, dostępny jest w Biuletynie Informacji Publicznej Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej: http://www.mpips.gov.pl/bip/ogloszenia-i-wykazy/biuro-pelnomocnika-do-spraw-osob-niepelnosprawnych/rejestr-podmiotow-uprawnionych-do-wydawania-certyfikatow-potwierdzajacych-status-psa-asystujacego/

Organizacje szkolące psy asystujące, w tym psy przewodniki, mogą być kontrolowane przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych w zakresie spełniania warunków prawidłowego przeprowadzania szkoleń i wydawania certyfikatów.

Certyfikaty

Podmioty szkolące wydają również certyfikaty dla psów przewodników. Certyfikat zawiera:

- miejsce i datę wydania certyfikatu;

- numer i datę wpisu do rejestru prowadzonego przez Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych;

- rasę, imię oraz datę urodzenia psa;

- imię i nazwisko osoby niepełnosprawnej, której pies asystujący będzie służył;

- podstawę prawną wydania certyfikatu;

- pieczęć i podpis podmiotu wydającego certyfikat.

Każdy certyfikat ma numer nadawany przez podmiot prowadzący szkolenie. Podmioty te są również zobowiązane prowadzić dokumentację szkolenia.

Certyfikat dotyczący psa asystującego wyszkolonego za granicą wydaje się pod warunkiem uwiarygodnienia tego wyszkolenia.

Należy także zauważyć, że certyfikat psa asystującego nie ma terminu ważności, tak więc pies przewodnik na podstawie jednego certyfikatu może pracować do czasu emerytowania.

Podkreślić należy, iż osoba niewidoma albo słabowidząca korzystająca z uprawnień związanych z poruszaniem się z pomocą psa przewodnika może zostać poproszona o przedstawienie certyfikatu. W takim wypadku powinna przedstawić oryginał tego dokumentu, a nie np. kserokopię.

Uprawnienia trenera

W trakcie szkolenia psa, w celu prawidłowego przeprowadzenia całego procesu, trener może korzystać z uprawnień przysługujących osobie niewidomej albo słabowidzącej. Jednak w takim przypadku pies musi być oznakowany napisem „Pies asystujący w trakcie szkolenia”.

Finansowanie wydawania certyfikatu

Wydawanie certyfikatów psów przewodników może być finansowane w formie refundacji przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Finansowanie odbywa się na podstawie oświadczenia organizacji uprawnionej do wydawania certyfikatów o faktycznie poniesionych kosztach. Wysokość tego dofinansowania nie może przekroczyć 630 zł na jednego psa. Oczywiście organizacje szkolące psy przewodniki mogą pozyskiwać środki na tę działalność z innych źródeł, np. z wpłat od sponsorów czy z odpisów 1% podatku dochodowego (jeśli psy szkoli organizacja pożytku publicznego).

Joanna Pawlik

Sposób pozyskiwania psów przeznaczonych do tresury i metody ich selekcji

Obserwowanie pracy dobrze wyszkolonego psa przewodnika jest obrazem na długo zapadającym w pamięć. Pozornie zwykły pies, ubrany w specjalne szorki, w idealnej harmonii współpracuje ze swoim niewidomym właścicielem: płynnie omijają przeszkody na ich drodze, takie jak uliczne słupki czy reklamowe stojaki, odnajdują przejścia dla pieszych, schody w dół i w górę, znajdują drzwi do sklepu czy urzędu, korzystają z komunikacji miejskiej i bez problemu poruszają się w płynącym strumieniu przechodniów.

Jednak jak to się dzieje, że ze szczeniaka wyrasta pies przewodnik? Skąd biorą się takie psy i jakie wymagania muszą spełnić?

Pies przewodnik to prawdziwy rolls-royce wśród wszystkich rodzajów psów asystujących. Wyjątkowość pracy takiego psa polega na tym, że z jednej strony reaguje on na komendy swojego właściciela, z drugiej cały czas musi podejmować samodzielne decyzje, jak wykonać te komendy w najwygodniejszy i najbezpieczniejszy sposób w zmieniającym się wciąż środowisku. Na tej samej, stałej trasie jednego dnia pojawić się może nowy słup reklamowy, innego roboty drogowe, zimą śnieżna zaspa skutecznie blokująca dojście do przystanku. Jednak doświadczony pies przewodnik bez problemu poradzi sobie z ich bezpiecznym ominięciem lub znalezieniem innego dojścia do celu. Dzięki wzajemnemu zaufaniu i porozumieniu para osoba niewidoma – pies przewodnik tworzy prawdziwy duet i w wygodny i płynny sposób mogą przemieszczać się nawet w trudnych miejskich warunkach. Trzeba pamiętać, że odpowiedzialność spoczywająca na takim psie jest ogromna, bo od jego niezawodności w pracy zależy nie tylko komfort osoby niewidomej, lecz także jej bezpieczeństwo.

Dobrze pracujący pies przewodnik to końcowy efekt całego restrykcyjnego systemu pozyskiwania i szkolenia takich psów. Proces ten składa się z kilku podstawowych etapów:

- selekcji odpowiednich psów do hodowli;

- selekcji odpowiednich szczeniąt w miocie;

- etapu socjalizacji, szkolenia podstawowego i szkolenia specjalistycznego;

- etapu odpowiedniego przekazania psa przewodnika osobie niewidomej.

W tym rozdziale zajmiemy się dwoma pierwszymi etapami.

Hodowla i dobór psów

Proces pozyskiwania potencjalnych psów przewodników rozpoczyna się przed ich narodzinami. Pierwszym etapem jest sprecyzowanie, jakich psów potrzebujemy do tego rodzaju szkolenia. Specyfika pracy zdecydowanie predestynuje psy o zrównoważonym charakterze, niezbyt silnym temperamencie, socjalne, odważne, nieagresywne, a także chętnie współpracujące z człowiekiem. Wymagania dotyczące psychiki są kluczowe, ale ważne są też cechy fizyczne – odpowiedni do tej pracy wzrost (zwykle są to psy mierzące powyżej 55 cm w kłębie), sylwetka umożliwiająca długotrwały ruch oraz dobre zdrowie.

Następnie trzeba dokonać selekcji psów hodowlanych, które będą rodzicami małych kandydatów na psy przewodniki. Fundacje szkolące psy przewodniki stosują zwykle dwie metody. W dużych zagranicznych ośrodkach często prowadzona jest własna hodowla stricte w tym celu, bazująca na sprawdzonych już wcześniej liniach hodowlanych. W Polsce fundacje zazwyczaj korzystają z miotów z zaufanych hodowli prowadzonych przez inne osoby. Obecnie w hodowli psów rasowych istnieje, niestety, niekorzystna tendencja doboru rodziców pod kątem fizycznego piękna, które może być podziwiane na wystawach psów. Kwestie psychiki są bardzo często zaniedbywane, stąd olbrzymia rozbieżność charakteru osobników nawet jednej rasy. Z tego faktu wynika konieczność prowadzenia przez fundacje selekcji już na etapie pokolenia rodziców psów przewodników. Jest to dodatkowo o tyle trudne, że psy asystujące są sterylizowane, więc nie ma możliwości rozmnażania osobników, które sprawdziły się w tej pracy. Selekcja rodziców opiera się na ocenie ich psychiki i zdrowia. Z kręgu zainteresowania bezwzględnie eliminowane są psy agresywne i lękliwe, mające problem ze spokojnym poruszeniem się w hałaśliwym środowisku miejskim czy obawiające się tłumu. Bardzo ważną sprawą jest sprawdzenie reakcji na strzały. Chodzi o dziedziczną przypadłość wielu psów, która zwykle ujawnia się dopiero u kilkuletnich osobników (jest więc nie do sprawdzenia u szczeniąt), która wiążę się z reakcją lękową na dźwięk wystrzału z broni palnej, fajerwerków czy na huk burzy. Ponieważ jest to wada silnie przekazywana potomstwu oraz w zasadzie niepoddająca się eliminacji przez odpowiednie szkolenie – kluczowe jest unikanie takich psów w hodowli.

Kandydatów na psich rodziców oceniają trenerzy szkolący psy przewodniki. Robią to na podstawie ich obserwacji w różnych warunkach i sytuacjach, a także na podstawie rozmów z hodowcą. Zdecydowanie preferowane są psy ze sprawdzonych linii, w których nacisk kładzie się na odpowiedni charakter i dobrą pracę.

Nie można też zapomnieć o wymaganiach zdrowotnych. Ponieważ psy przewodniki są zazwyczaj dość duże i masywne, poważnym problemem jest zagrożenie ciężkimi chorobami układu kostnego, głównie dysplazją stawów biodrowych i łokciowych. Ich potencjalni rodzice muszą mieć wykonane badania RTG tych stawów, a ich wynik nie może budzić żadnych zastrzeżeń.. Eliminuje się też psy z innymi problemami zdrowotnymi, wśród których do częstych należą różnego typu alergie skórne i pokarmowe oraz choroby oczu.

Genetyka jest jednak bardzo kapryśna i nawet jeśli krzyżujemy dwa wspaniałe i sprawdzone osobniki dorosłe, jedynie zwiększamy szansę na powtórzenie ich cech u potomstwa, ale nie ma na to żadnej gwarancji. Dlatego tak ważny jest kolejny etap, czyli selekcja szczeniąt w miocie.

Badania kwalifikacyjne (zdrowotne i charakteru)

Szczenięta rodzą się całkowicie niezdolne do samodzielnego życia i przez osiem tygodni przebywają pod opieką matki. W tym czasie stopniowo z nieporadnych, ślepych i uzależnionych od suki noworodków rozwijają się w małe, pełne energii i chęci do zabawy psie przedszkolaki. Jest to też czas, w którym hodowca i trenerzy prowadzą regularną obserwację ich rozwoju. Taka kilkutygodniowa obserwacja jest równie ważna jak jednorazowe testy charakteru, których przykładem jest test Vollharda przeprowadzany w siódmym tygodniu życia szczeniąt. Często stosuje się też różne autorskie metody sprawdzenia predyspozycji szczeniąt. Mimo starannej selekcji rodziców nawet w najbardziej wyrównanych pod względem psychiki miotach urodzą się pieski mniej predysponowane do pracy psa przewodnika. Dzięki dużemu doświadczeniu trenerzy wraz z hodowcą odrzucają najpierw z kręgu zainteresowania szczenięta, które na tym etapie wykazują dyskwalifikujące cechy, np. bardzo dużą lękliwość, niepewność, słabe zdrowie. Następnie przeprowadzają kilka prostych testów. Szczenię zabierane jest przez obcego mu trenera w całkowicie nowe, spokojne miejsce. Obserwowane i oceniane są jego reakcje na różne bodźce, takie jak głośne dźwięki, różnego typu dziwne podłoża, nietypowe przedmioty, np. parasol. Sprawdzana jest także siła popędów szczeniaka, jego chęć do podążania za człowiekiem, to, czy zapowiada się na osobnika mocno dominującego czy uległego, czy jest bardzo pobudliwy czy spokojniejszy. Nie bez znaczenia jest też płeć. Samce zazwyczaj wyrastają na osobniki większe fizycznie i odporniejsze psychicznie, ale też trudniejsze do opanowania przez delikatne osoby. Szkoleniu poddaje się psy obu płci, należy mieć jednak na uwadze wynikające z tego różnice i osobiste preferencje trenerów i osób niewidomych.

W życiowej roli psa przewodnika najlepiej sprawdzają się te psy, które jako szczenięta nie wykazują skrajności w swoim zachowaniu, są stabilne psychicznie, umiarkowanie ruchliwe, socjalne, odważne, ale nie przesadnie dominujące, które potrafią z łatwością odnajdować się w nowych dla nich sytuacjach i nie reagują w nich strachem czy agresją. Najlepiej jest, jeśli wynik jednorazowych testów pokrywa się z kilkutygodniowymi obserwacjami rozwoju szczenięcia. W ten sposób dokonywana jest selekcja szczeniąt do szkolenia z wcześniej wytypowanych już miotów.

Mimo prowadzenia obu etapów z bardzo dużą starannością i uwagą nie mastuprocentowej gwarancji, że wybrany w ten sposób szczeniak ukończy etap nauki i sprawdzi się w pracy. Psy to żywe organizmy, na których zachowanie mają wpływ zarówno geny, jak i późniejsze doświadczenia i szkolenie. Wybór na etapie psiego przedszkolaka jest zawsze obarczony ryzykiem, że w trakcie dorastania i kształtowania się dorosłego charakteru w zachowaniu psa pojawią się cechy, które wyeliminują go z dalszego szkolenia. Oczywiście, dzięki solidnej i mądrej socjalizacji szczeniąt pod okiem trenerów i przygotowanych wolontariuszy oraz dzięki odpowiedniemu szkoleniu, dopasowanemu do danego osobnika, ryzyko jest mniejsze. Niekiedy eliminacja ze szkolenia jest spowodowana nieszczęśliwym wypadkiem, np. jeśli kandydata na psa przewodnika pogryzie obcy pies i wydarzenie to wywoła nieodwracalny, niepoddający się skutecznej rehabilitacji lęk przed innymi psami. Taki pies musi zostać wyeliminowany z systemu szkolenia, bez względu na poziom zaawansowania. Poza ujawniającymi się niekiedy w trakcie dorastania dyskwalifikującymi cechami zachowania równie ważny jest stan zdrowia fizycznego młodych przewodników. Psia młodzież, podobnie jak ich rodzice, jest kontrolowana również pod tym kątem, przechodzi standardowe badania zdrowotne z naciskiem na eliminację osobników z dysplazją stawów biodrowych i łokciowych, chorobami oczu i alergiami.

Rasy predysponowane do szkolenia

Pozostaje jeszcze kwestia wyboru rasy psów przewodników. Warto się zastanowić, z czego wynika fakt, że na całym świecie w przeważającej większości występują w tej roli przedstawiciele grupy ras retrieverów.

O wymaganiach dotyczących psychiki psa przewodnika wspominaliśmy już tutaj wielokrotnie. Potrzebne są psy zrównoważone, odważne, socjalne, niewykazujące agresji względem ludzi i innych zwierząt.

Inne cechy determinujące wybór rasy to np. optymalna wielkość dorosłego psa. Preferowane są psy o wzroście około 55-60 cm, czyli na tyle wysokie, żeby prowadzenie psa w szorkach było wygodne dla osoby niewidomej, a jednocześnie o rozsądnej wadze (ok. 25-40 kg). Im większej rasy jest pies, tym statystycznie krócej żyje i szybciej wchodzi w wiek emerytalny. To istotna kwestia, jeśli weźmie się pod uwagę koszt i nakład sił potrzebny do wyszkolenia psa przewodnika. Psy najpopularniejszych w tej roli ras zazwyczaj bez problemu mogą pracować do około ósmego, dziewiątego roku życia. Należy też pamiętać o typowych dla danych ras chorobach. W kwestiach estetycznych czasami czynnikiem wyboru może być rodzaj sierści i problemy związane z jej pielęgnacją.

Wśród psów przewodników zdecydowanie prym wiodą rasy z grupy retrieverów. Pierwotnie były to psy hodowane do pomocy w aportowaniu z wody ptactwa zestrzelonego w trakcie polowań. Obecnie tę rolę wykonują rzadko, są za to bardzo często wykorzystywane do różnorodnej pracy – począwszy od wyszukiwania narkotyków czy materiałów wybuchowych, przez ratownictwo, asystowanie osobom niepełnosprawnym lub dogoterapię, aż po rolę wspaniałych psów rodzinnych. Wynika to z ich cech charakteru. Ogólnie można przyjąć, że retrievery po prostu lubią współpracować z człowiekiem, do tego są psami socjalnymi i nienadmiernie pobudliwymi. Grupa ta ma kilku przedstawicieli nieco różniących się wyglądem i zachowaniem. Zdecydowanie najpopularniejsze są labrador retrievery, bardzo przyjacielskie, odważne i stosunkowo łatwe do wyszkolenia i przekazania osobie niewidomej. Trenowane są także golden retrievery, podobne do labradorów, lecz o dłuższej sierści i delikatniejszej, wymagającej więcej umiejętnej socjalizacji psychice. Dużo rzadziej wykorzystuje się rude chesapeake bay retrievery. To rasa o większym wzroście i silniejszym charakterze, a także skłonna do tworzenia bardzo silnej więzi ze swoim opiekunem, co może sprawiać kłopoty w trakcie etapu przekazywania osobie niewidomej.

Kilkadziesiąt lat temu najpopularniejsze były owczarki niemieckie, jednak lata nierozsądnej hodowli pod kątem jedynie eksterieru doprowadziły do degeneracji rasy. Bardzo często występują wśród owczarków psy wykazujące agresję lękową, szczekliwe, bardzo pobudliwe lub ciężko poddające się szkoleniu. Do tego rasę dziesiątkują też choroby, w tym najcięższe przypadki dysplazji bioder. Z tego powodu obecnie odchodzi się od szkolenia jej przedstawicieli do roli psów przewodników. Wyjątkiem są zagraniczne ośrodki, które prowadzą własną hodowlę opartą na sprawdzonych i zdrowych liniach.

Zdarzają się oczywiście przedstawiciele innych ras pracujące jako psy przewodniki, np. pudle królewskie (których zaletą jest nieliniejąca sierść, a wadą delikatny charakter), border collie (najinteligentniejsze wśród psów owczarki, ale bardzo pobudliwe i wrażliwe na emocje opiekuna), a także mieszanki ras, np. hybrydy labrador x golden retriever.

Podsumowując, dzięki metodycznej, wieloetapowej selekcji na etapie wyboru predysponowanej rasy, doboru par hodowlanych i konkretnych szczeniąt z miotu, a później dzięki szkoleniu specjalistycznemu – z małego słodkiego szczenięcia może wyrosnąć dorosły, godny zaufania pies przewodnik.

Paulina Łukaszewska

Metody szkolenia psów przewodników

Szkolenie psa przewodnika to długotrwały i dość skomplikowany proces. Składają się na niego takie elementy, jak: wybór odpowiedniego psa (kandydata na przewodnika), proces jego socjalizacji i szkolenia wstępnego (który ma po prostu przygotować zwierzę do życia w świecie i rodzinie), szkolenie specjalistyczne i wreszcie – wspólna praca z osobą niewidomą.

Współpraca ta nie dotyczy tylko okresu przekazywania psa; co tu kryć: i pies, i człowiek uczą się przez całe wspólne życie. Dotyczy to nie tylko stałego utrzymywania psa w dobrej dyspozycji do pracy, lecz także pewnych modyfikacji jego zachowań w związku z bardzo konkretnymi oczekiwaniami osoby niewidomej, z jej sposobem poruszania się, trybem życia, temperamentem czy szczególnymi potrzebami.

Socjalizacja

Socjalizacja to – najkrócej mówiąc – zapoznanie psa (najczęściej szczeniaka) z wszelkimi zjawiskami, z jakimi ma szansę zetknąć się w ciągu życia. Chodzi o to, żeby je poznał i nauczył się odpowiednio na nie reagować – albo nie reagować wcale. W pierwszej kolejności pies dowiaduje się, że te zjawiska w ogóle istnieją, następnie – że nie są groźne. Ostatni etap to nauczenie go prawidłowego zachowania w zetknięciu z tymi bodźcami.

Głośno działające pojazdy, przejeżdżający blisko zwierzęcia rowerzyści czy rolkarze, dziwnie ubrani albo nietypowo poruszający się ludzie, inne zwierzęta (nie tylko psy czy koty), ale i przeróżne, nieraz nietypowe podłoża, rozmaite architektoniczne rozwiązania przestrzeni, bariery... – z tym wszystkim powinien się zapoznać właściwie każdy pies. Dla przyszłego przewodnika jest to obowiązkowe.

Bardzo młody szczeniak ma ograniczone możliwości skupiania uwagi, wymaga też bardzo dużo wsparcia i opieki. Dlatego kardynalnym błędem, jaki można popełnić przy próbach socjalizacji, jest wprowadzanie go od razu do środowiska, w którym rozmaite bodźce zupełnie go przytłoczą.

Zdarza się, że opiekun psiaka ambitnie postanawia pokazać mu jak najwięcej świata w jak najkrótszym czasie, więc zabiera szczenię, które dopiero co skończyło kwarantannę (i wychodzi na pierwsze spacery), do centrum handlowego, na festyn pełen hałasu, do wesołego miasteczka... Za dużo bodźców atakujących wszystkie psie zmysły naraz – i szczenię popada w apatię, nie mogąc sobie poradzić z zalewem wrażeń.

Tymczasem socjalizację powinno się przeprowadzać stopniowo, najlepiej zaś stworzyć sobie pewien ramowy plan. Nie chodzi o niewolnicze trzymanie się tabelki czy spisu, który sobie sporządzimy, jednak zawsze warto mieć skrótowy szkic – plan działań. Choćby taki, w myśl którego jednego dnia wędrujemy na pętlę autobusową i pokazujemy psu stojące pojazdy, ale z wsiadaniem wstrzymujemy się do następnego dnia. Pierwsza podróż autobusem też nie powinna stanowić pretekstu do długiego zwiedzania miasta. Jeden, dwa przystanki to dobry pomysł, zwłaszcza że pies powinien mieć trochę czasu – kolokwialnie rzecz ujmując – na przemyślenie wszystkiego, co mu się właśnie przydarzyło.

Drugi błąd, który niestety dość często przydarza się nawet bardzo doświadczonym psiarzom, to niedostateczne wspieranie psa na tej nowo rozpoczętej drodze przez życie. Cokolwiek by się nie działo i jakkolwiek by się pies nie zachowywał, powinien mieć poczucie, że zawsze znajdzie oparcie w człowieku, że jego właściciel go obroni, znajdzie wyjście z najtrudniejszej nawet sytuacji.

Jakże często ludzie zostawiają swoje psy z jakimś problemem – nieważne czy rzeczywistym, czy trochę sztucznie stworzonym w psiej głowie – i wymagają, żeby same sobie z nim poradziły. Potem zaś dziwią się, że ich własny pies podejmuje decyzję w zupełnym oderwaniu od przewodnika, że niezbyt zwraca uwagę na sygnały płynące od człowieka. Dlaczego miałoby być inaczej, skoro w szczenięctwie nauczono go, że człowiek nie jest w stanie mu pomóc, co więcej – ma kłopoty z podjęciem decyzji w kryzysowej sytuacji?

Rodziny zastępcze

Okres socjalizacji przypada najczęściej na pobyt psa w rodzinie zastępczej. Odpowiedzialność za ten niezwykle ważny etap w jego życiu spada więc na zajmujących się nim wolontariuszy.

Rodzina zastępcza to osoba lub grupa osób biorąca szczeniaka na odchowanie po to, żeby od początku zaznał normalnego życia wśród ludzi. Nie jest najważniejsze to, czy ktoś, kto postanawia zostać wolontariuszem, ma liczną rodzinę czy mieszka sam, liczy się ilość czasu i troski, jaką taka osoba może dać psu. Ktoś, kto decyduje się na taką działalność, powinien być otwarty i szczery; to wymaganie wypływa z faktu, że ktoś taki może łatwiej zgłosić trenerowi dostrzeżony problem, nawet z pozoru drobny i wydawałoby się niemający większego znaczenia. A kłopoty z zachowaniem potrafią w wieku szczenięcym bardzo szybko narastać i – co gorsza – przeistaczać się w trwały nawyk.

Bardzo ważne jest dobre współdziałanie ze szkoleniowcem. Nie ma tu miejsca na własne „metodyczne wynalazki”, a każdą wątpliwość należałoby omówić ze współpracownikiem, który w przyszłości będzie przecież brał odpowiedzialność za wyszkolenie psa.

Istotną kwestią jest planowanie ilości czasu, jaki „zastępczy rodzic” może realnie poświęcić psu. A czas ten – jego ilość i jakość – jest nie do przecenienia zważywszy na kwestie zapoznawania psiaka ze światem. To nie tylko spacery w parku i nauka podstawowych komend pod okiem trenera – to jeżdżenie z psem środkami komunikacji, bywanie w wielu miejscach o rozmaitym natężeniu hałasu, zapoznawanie go z wieloma typami schodów, przejść podziemnych, wind, pokazywanie nietypowych rozwiązań urbanistycznych, nauka chodzenia po dziwnych dla niego podłożach. Nawet zapraszanie do domu gości różnej płci, w różnym wieku i w różnej kondycji fizycznej! Słowem, wiele godzin poświęconych wyłącznie psiemu podopiecznemu. Osoba, która pracuje w korporacji po 10–11 godzin dziennie, nie może myśleć o takiej formie wolontariatu.

Trening podstawowy i specjalistyczny

Trening podstawowy to nauczenie młodego psa „cywilnych” reguł posłuszeństwa: wracania na komendę (bezwzględnego!), kilku komend przydatnych w życiu, zostawania, ładnego chodzenia na smyczy.

Nauka ta ma na celu zmianę naturalnych zachowań. Stadne zwierzę, jakim niewątpliwie jest pies, uczymy ignorowania innych przedstawicieli jego gatunku, niezbierania z ziemi odpadków (przykry dla właścicieli, dla psa absolutnie naturalny nawyk), nieciągnięcia na smyczy, wreszcie – długiego wyciszenia w oczekiwaniu na pracę, a to już wymaga poważnej ingerencji w sferę emocji (psa uczy się panowania nad ekscytacją). Tego typu zadań podejmuje się najczęściej trener.

Jest jednak jeszcze dodatkowa praca do wykonania: socjalizacja, przyzwyczajenie psa do urbanistycznych układów miasta, pokazanie mu różnorakich podłoży, na jakich przyjdzie mu pracować, nauczenie bezpiecznego wchodzenia do środków komunikacji, przechodzenia po kratkach wentylacyjnych itd. W tej dziedzinie doskonale sprawdzą się zastępczy opiekunowie psa.

Z kolei trening specjalistyczny – w szorkach – jest przeprowadzany zawsze przez trenera, tu już dobra wola i uczucie do psa muszą ustąpić przygotowaniu merytorycznemu i umiejętnościom praktycznym. Podczas tego treningu pies uczy się prowadzenia osoby niewidomej, skręcania w prawo i lewo (na komendę), doprowadzania do ławek i innych siedzisk, wskazywania drzwi, wind, przejść dla pieszych, omijania przeszkód, zaznaczania krawężników i schodów. Cała ta praca określona bywa słowem „zadaniowość” – pies uczy się poruszać od zadania do zadania określanego komendą.

Warto tu wspomnieć, że szkolenie przewodników (i wstępne, i specjalistyczne) opiera się na najbardziej podstawowych zasadach, na jakich uczą się psy. To nie magia ani wiedza tajemna, choć – z uwagi na wagę zadań, jakie ma wykonywać taki pies – powinni je prowadzić doświadczeni szkoleniowcy.

Nie istnieje jeden wyjątkowy, jedynie słuszny wzorzec postępowania, bo przecież psy, także te selekcjonowane do roli przewodników, są różne: mają większy lub mniejszy temperament, są bardziej lub mniej wrażliwe. Generalnie najpierw pokazuje się psu bardzo wyraźnie, jakiego zachowania się od niego oczekuje, z początku w możliwie najprostszych sytuacjach, tak aby w ogóle pojął zamysł tego czy innego ćwiczenia, a przy tym nagradza się próby idące w dobrym kierunku. Po upewnieniu się, że zwierzak zrozumiał, o co chodzi, tworzy się takie warunki, żeby z kolei zrozumiał, że wykonanie komendy jest dla niego najbardziej opłacalne, a zlekceważyć jej nie warto. W późniejszych etapach komplikuje się wykonanie zadania przez wprowadzanie wielu zmiennych i czynników rozpraszających.

Posłuszeństwo i wyuczone nieposłuszeństwo

Fakt, że psy tak dobrze sprawdzają się jako przewodniki, świadczy o tym, jak niebywale elastycznym i zadziwiającym są gatunkiem. Świadczy o tym zarówno ich wyuczona perfekcja w wykonywaniu komend, jak i umiejętność zastosowania innego rozwiązania, czyli poddania własnej ocenie sytuacji kryzysowej. Gotowość do zachowania się w sposób świadomie nieposłuszny jest najbardziej widoczna u psów doświadczonych i o mocnej psychice. Te delikatniejsze miewają z tym więcej kłopotów; siłą rzeczy nie są na tyle pewne siebie, żeby np. zignorować powtórzoną kilkakrotnie komendę.

Na pewno każdy z nas choć raz słyszał opowieść o tym, jak to pies nie posłuchał wydanej mu komendy (dajmy na to: nie poszedł zwykłą drogą po osiedlowej alejce, tylko uparcie skręcał, zmuszając swojego opiekuna do ominięcia świeżo wykopanej – akurat na środku owej alejki – dziury).

Mimo że wygląda to na działanie całkowicie instynktowne, możemy być niemal pewni że trener długo pracował nad tym, by pies zrozumiał również pewną regułę mówiącą, że... człowiek nie zawsze wie lepiej. W życiu osoba niewidoma jest opiekunem psa i jej rozkaz powinien być bezwzględnie wykonany, w pracy zaś ostateczną decyzję zdarza się podejmować psu.

Żeby wypracować ten sposób rozwiązywania problemów przez psa, trzeba upewnić się najpierw, jak bardzo jest on zaawansowany w treningu. Posłuszeństwo bowiem zawsze jest sprawą kluczową. Nie można pokazywać niedouczonemu zwierzęciu, że może wyłamywać komendy, bo zaowocuje to problemami w przyszłości. Jeśli jednak pies prowadzi już dobrze i pewnie, reagując na polecenia, przy tym na wskroś dobrze zna swoje powinności, stawia się go w sytuacji, która będzie od niego wymagała działania kreatywnego – na przykład naprowadza się psa na przeszkodę ewidentnie nie do pokonania w sposób, jaki zaleca opiekun. Pies, nawet bardzo zaskoczony, w końcu spróbuje zmodyfikować wykonanie czynności. I oto przeszkoda zostaje ominięta, a on uczy się – poznając coraz to nowe wersje i warianty tego systemu – że czasem ostatnie słowo należy do niego.

Świadome nieposłuszeństwo dotyczy sfery pracy w szorkach. Absolutnie nie można kłaść mniejszego nacisku na wypracowanie posłuszeństwa cywilnego, takiego w życiu poza pracą. W gruncie rzeczy obie te sfery łączą się ze sobą i pies, który stwarza problemy w codziennym obcowaniu, najczęściej ujawnia jakieś mankamenty podczas prowadzenia osoby niewidomej.

Dlatego warto pozostawać w kontakcie ze swoim trenerem i zgłaszać mu niepokojące zachowania psa, nawet gdy zdarzyły się poza pracą. Dobrze jest, gdy zalecenia trenera dotyczące codziennego życia są przestrzegane, nawet jeśli korci rozluźnienie dyscypliny czy jakieś eksperymenty z nowymi zabawami. Osoba niewidoma przebywa z psem praktycznie dwadzieścia cztery godziny na dobę, oczywiste jest więc, że układa ona psa pod kątem swoich wymagań, swojego trybu życia. Warto jednak słuchać, co na temat naszego pupila mówi jego trener.

Szorki i smycz

Uprząż psa przewodnika składa się z szorek (szelek) i połączonego z nimi sztywnego uchwytu – pałąka, który trzyma osoba prowadzona. Poza tym zwierzę ma na sobie obrożę i smycz.

Istnieje wiele typów uprzęży. W krajach anglosaskich na przykład używa się często szorek z uchwytem wygiętym w jedną stronę, co ma ułatwiać trzymanie go przez osobę niewidomą.

Pałąk jest połączony z uprzężą rozmaitymi typami zamocowań.

Naukowcy z Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu przeprowadzili badania, z których wynikało, że im sztywniejsze jest połączenie pałąka z szelkami, tym człowiek lepiej odczuwa ruchy psa, jednak jednocześnie tym większy dyskomfort sprawia to zwierzęciu. Przy prowadzeniu osoby niewidomej pies odczuwa bowiem stały, dość silny boczny nacisk na klatkę piersiową. Słowem, wybór szelek to rodzaj kompromisu między wygodą i potrzebami osoby niewidomej a zapewnieniem jak największego komfortu psu.

Niejednokrotnie poszczególne szkoły psów przewodników używają jednego, „swojego” typu szelek, który jest niejako ich znakiem firmowym. Niemal wszyscy umieszczają na uprzęży tabliczki z informacją, że pies pracuje i nie należy go rozpraszać.

Zarówno szorki, jak i smycz to narzędzia komunikacji z psem, przy czym szorki spełniają rolę kluczową, pozwalają bowiem wyczuwać ruchy psa, ustawienie jego ciała. Smycz pełni rolę pomocniczą – na przykład przy wsiadaniu i wysiadaniu ze środków komunikacji, a czasami... do korekty zachowania psa. Przydatna do tych zadań smycz powinna mieć ok. 150 cm długości. Popularne smycze automatyczne (typu fleksi) nie nadają się do używania w czasie pracy, a i w wolnym czasie potrafią przysporzyć nieco kłopotu. Operowanie automatycznie zwijającą się i rozwijającą taśmą, przy pomocy niezbyt wygodnego, mało poręcznego uchwytu, wymaga pewnej wprawy. Smyczy fleksi nie znoszą przechodnie, nie raz „piłowani” znienacka owijającym się wokół nich sznurkiem. Zaletą takiej smyczy jest możliwość wypuszczania na niej psa na odległość kilku metrów. Wiele osób bardzo sobie ją ceni, twierdząc, że jest wygodna pod warunkiem zachowania podstawowych zasad posługiwania się nią, tzn. kontrolowania słuchem, gdzie znajduje się pies, czy prowadzenia go od strony trawnika (a nie np. od ulicy albo ścieżki rowerowej).

W czasie pracy lepiej poprzestać na zwykłej taśmowej lub skórzanej smyczy o możliwie najprostszej konstrukcji, bez dodatkowych kółek czy karabińczyków.

Na rynku jest ogromny wybór obroży. Najwygodniejsze są chyba te taśmowe (które na dodatek występują w ogromnej liczbie wersji kolorystycznych, nieraz bardzo wyrafinowanych) – wyposażone w wygodne plastikowe zapięcia. Co bardziej zaawansowane technicznie mają specjalny stoper pozwalający na blokadę klamerki, uniemożliwiający nagłe rozpięcie obroży. Także obroże skórzane, klasycznie zapinane na metalowe sprzączki, zaspokoją każdy chyba gust. Obroże łańcuszkowe najczęściej występują w postaci zacisków i półzacisków. Co do metalowych obroży – trzeba wziąć pod uwagę także fakt natury estetycznej. Potrafią brudzić sierść, co najwyraźniej widać na jasnym futerku biszkoptowych labradorów.

Warto w tym momencie wspomnieć o kagańcu. Co prawda pies przewodnik jest zwolniony z obowiązku jego noszenia, to jednak sprzęt ten, nawet rzadko używany, powinien znajdować się w domu na wszelki wypadek. Bywa przydatny w lecznicy weterynaryjnej albo podczas swobodnego spaceru (nie pracy!) z psem, który niekiedy... lubi się poczęstować tym czy owym z trawnika.

Niedopuszczalne jest używanie ciasnych kagańców z materiału czy sztucznego tworzywa. Producenci usiłują, niestety, przedstawiać je jako „lekkie” czy „miękkie”, prawda jest zaś taka, że są one niedostosowane do fizjologii psa, nie pozwalają mu swobodnie oddychać i drażnią wąsy czuciowe. Zasada doboru kagańca jest prosta: pies powinien w nim dość swobodnie otwierać pysk. Warto w związku z tym poszukać kagańca tzw. fizjologicznego, metalowego lub z metalu powleczonego plastikiem. Wygląda on dość groźnie, jest bowiem szeroki i obszerny, ale w związku z tym bardzo dla zwierzaka komfortowy. Całkiem dobre pod tym względem są też niektóre kagańce plastikowe.

Współpraca z osobą niewidomą

Niezwykle ważna kwestia: przekazywanie psa przewodnika nowo upieczonemu właścicielowi jest akcją rozciągniętą w czasie. Ponieważ trener i niewidomy spotykają się na tym etapie stosunkowo często, byłoby dobrze, aby trener, oprócz niewątpliwych umiejętności szkoleniowca, był też niezłym pedagogiem oraz by posiadł podstawowe umiejętności społeczne. Mizantrop raczej się tu nie sprawdzi.

Przekazywanie psa to proces naprawdę bardzo stresujący dla osoby niewidomej, choćby była ona znakomicie przygotowana teoretycznie. Większość uczniów stwierdza, że po spotkaniu z trenerem czuje się bardzo zmęczona. Nic w tym złego, świadczy to jedynie o tym, jak wyczerpująca jest intensywna praca z własnym ciałem i psychiką. Do tego bowiem lekcje te się sprowadzają.

Nadmiernie wymagający, roszczeniowy czy mówiący niezrozumiałym językiem trener może sprawić, że spotkania będą postrzegane jako bariera niemal nie do przejścia, podczas gdy szkoleniowiec, który okazuje uczniowi szacunek i go wspiera, może znacznie złagodzić stres. Jednak jest i druga strona medalu. Osoba niewidoma powinna w warstwie merytorycznej zdać się na trenera, zaufać mu i starać się wykonywać jego polecenia, słuchać podpowiedzi i rad. Umiejętność oddzielenia krytyki zachowań od czysto personalnej krytyki osoby jako takiej jest w tym przypadku bardzo cenna.

Jak zwykle w sytuacjach wymagających współdziałania dwojga ludzi (lub większej grupy) najlepiej jest, gdy obie strony czują do siebie sympatię. Nie zawsze tak bywa, ale jedno jest pewne: nie musimy się lubić, ale powinniśmy mieć dla siebie szacunek. Na tej bazie można wiele wybudować.

Przekazywanie psa odbywa się w ten sposób, że po wstępnym zapoznaniu się ze zwierzęciem niewidomy zaczyna poznawać tajniki jego pracy podczas wspólnych lekcji z trenerem, aby w końcu skoczyć na głęboką wodę i zabrać psa do domu. Większość szkoleniowców dostrzega konieczność bardzo starannego przygotowania uczniów do bycia z psem na co dzień, dlatego duży nacisk kładą na opanowanie tak zwanego cywilnego posłuszeństwa. Wielu z nich zauważa, że to właśnie w tym obszarze pojawiają się często większe problemy niż w późniejszym doskonaleniu pracy psa jako przewodnika.

Jakiekolwiek kłopoty by się nie pojawiły, trener jest do dyspozycji osoby niewidomej zawsze. Zazwyczaj przyjmuje się, że wzajemne „docieranie się” nowego właściciela i psa trwa około pół roku i w tym czasie owa pomoc jest najintensywniejsza, włącznie z przyjazdami do miejsca zamieszkania osoby niewidomej. Późniejsze kontakty stają się, siłą rzeczy, rzadsze, ale trener zawsze powinien być gotowy do udzielenia rad czy pomocy w ewentualnej retresurze, bo i takie potrzeby się czasem pojawiają.

Rafał Charłampowicz

Poruszanie się z psem przewodnikiem

Szybko i niezależnie

Chodzenie z psem przewodnikiem nie jest podobne ani do chodzenia z laską, ani z człowiekiem przewodnikiem, łączy natomiast najlepsze cechy obu sposobów poruszania się w terenie. Podobnie jak biała laska pies pozwala przemieszczać się niezależnie i podobnie jak żywy asystent pozwala poruszać się szybko. "Szybko" i "niezależnie" to oczywiście pojęcia względne. Z psem można chodzić wolno, a z laską bardzo szybko. Generalnie jednak trasę usianą typowymi miejskimi przeszkodami przejdziemy szybciej z psem niż z białą laską. Właściciele przewodników powiedzą również, że chodzenie z psem dostarcza więcej przyjemności.

Ubiór psa

Zanim jednak przystąpimy do opisu pracy psa, zacznijmy od jego uniformu. Zgodnie z zasadami pies przewodnik ma na sobie szorki, obrożę i smycz. Szorki to specjalna uprząż wyposażona w pałąk. Pałąk można porównać do długiego, bardzo sztywnego uchwytu od torby. Jest przymocowany do górnej części pasa opinającego psa, tuż za przednimi łapami, a jego koniec, jeżeli położymy pałąk luźno na psie, może sięgać nawet aż do psiego zadu. Długością pałąka można niwelować wyraźne różnice między wzrostem psa a wzrostem jego właściciela. Ktoś bardzo niski będzie potrzebował krótkiego pałąka, a ktoś bardzo wysoki, o ile jego pies sam nie jest olbrzymem, dostanie szorki z długim pałąkiem. Nie ma jednego wzoru szorek, każda jednostka szkoląca psy może mieć własny ich model. Na szorkach znajduje się napis informujący o charakterze pracy psa. Główny tekst "Pies asystujący" jest określony przez polskie prawo. Popularne są też napisy dodatkowe, np. "Nie głaskać", "Nie zaczepiać". Zdarzają się też napisy dwujęzyczne, np. "Pies asystujący, Guide Dog". Szorki są bardzo ważne, ponieważ pozwalają lepiej wyczuć pracę psa i szybko zareagować, gdy pies skręca, aby coś ominąć, lub gdy nagle się zatrzyma.

Chodzenie z psem

Pies idzie przy naszej lewej nodze, mniej więcej pół kroku przed nami. W lewej ręce trzymamy pałąk. Smycz możemy trzymać w lewej lub w prawej ręce, zależnie od tego, jaki sposób wolimy. W pierwszym przypadku smycz musi być dość krótka, tak by nie wisiała, gdy będziemy trzymać ją razem z szorkami. Zwolennicy drugiej techniki wolą dłuższe smycze.

Laska

Uzupełnieniem „munduru” psa przewodnika jest jeszcze inny element naszego wyposażenia, czyli laska (lub jej brak) w naszej prawej ręce. Polskie prawo wymaga, by niewidomy w ruchu ulicznym niósł w sposób widoczny białą laskę. Nie jest to zbyt wygodne, dlatego wielu niewidomych chodzących z psami ignoruje ten przepis. Większość szkół w Polsce uczy jednak techniki poruszania się z psem i z białą laską. Po szkoleniu część właścicieli psów rezygnuje z laski, a część przy niej zostaje. Popularnym pośrednim rozwiązaniem jest sygnalizacyjna laska teleskopowa. Laska po złożeniu ma około 23 cm i można ją mieć w kieszeni spodni lub kurtki. Przed przejściem przez jezdnię rozkładamy laskę, a po przejściu laska wędruje znowu do kieszeni.

Omijanie przeszkód

Wspominany wyżej komfort chodzenia z psem bierze się z tego, że pies omija przeszkody, które dla użytkownika laski często są utrapieniem. Pies ominie dziury i kałuże, słupki blokujące wjazd samochodom, kolumny podtrzymujące zadaszenie peronu, otwarte drzwi do sklepu tarasujące część chodnika, stragany, ogródki piwne (o ile to nie nasz ulubiony) i niemal wszystko inne, co stanie nam na drodze. Pies omija nie tylko przeszkody naziemne, lecz także te znajdujące się na pewnej wysokości, np. nisko zwisające gałęzie i zbyt nisko zawieszone szyldy reklamowe. Właściciele psów przewodników często nie zdają sobie sprawy z tego, jak dużo różnych obiektów jest na ich drodze, dopóki nie przyjdzie im przejść tej samej trasy bez swojego psa. Pod tym względem praca przewodnika jest dość niewdzięczna, bo im lepiej ominie jakąś przeszkodę, tym bardziej będzie to niezauważone. Pies oczywiście omija też ludzi – zarówno tych stojących i blokujących przejście, jak i idących przed nami, jeśli akurat my idziemy szybciej.

Każdy medal ma jednak dwie strony. Ponieważ pies omija przeszkody i prowadzi środkiem drogi, właścicielowi psa może być trudniej zorientować się w przestrzeni. Idąc z laską, co chwila czegoś dotykamy i dzięki temu wiemy, gdzie jesteśmy. Kiedy idziemy z psem jedyne, czego dotykamy, to grunt pod stopami. W przypadku chodzenia z psem orientacja przestrzenna opiera się niemal wyłącznie na słuchu i węchu.

Aby pies omijał przeszkody, nie są potrzebne żadne specjalne polecenia. Pies nas prowadzi. Gdy pojawi się jakiś słupek lub kałuża, pies lekko zboczy z drogi, ominie przeszkodę i wróci na starą trasę, czyli np. na środek chodnika. Wyjątkiem są skomplikowane przeszkody, gdy pies nie jest pewien, co ma robić. Taką przeszkodą może być olbrzymia kałuża, której nie da się obejść bez schodzenia na jezdnię, płotek robót drogowych lub np. samochód dostawczy, który zupełnie zablokował przejście. W takich sytuacjach pies zatrzyma się i poczeka na naszą decyzję. Poleceniem, które możemy wtedy wydać psu, jest „prowadź sam” lub „obejdź”. Pies wie wówczas, że ma ruszyć głową i znaleźć rozwiązanie, niekoniecznie rutynowe. Takim rozwiązaniem może być np. ominięcie kałuży po trawniku lub obejście robót po terenie, na którym nie ma ścieżki. Mówiąc o poleceniu „obejdź”, warto zaznaczyć, że ani brzmienie poleceń, ani ich liczba nie są ujednolicone. Cytowane w tym artykule polecenia mogą brzmieć różnie w różnych szkołach. Niektórych w ogóle możemy nie znaleźć w programie nauki naszego psa, za to spotkamy inne, których tutaj nie wspomniano.

Polecenia

Polecenia odgrywają bardzo ważną rolę w pracy z psem. To dzięki nim niewidomy właściciel psa przewodnika dociera szybko w wiele miejsc bez frustracji związanej z ich szukaniem.

Część poleceń to typowe komendy na posłuszeństwo, znane każdemu właścicielowi psa. Są to np. „siad”, „waruj”, „zostań”, „noga”, „aport” (dawanie łapy nie należy do obowiązków przewodnika i najbardziej szanujące się przewodniki tego nie robią). Polecenia na posłuszeństwo są bardzo ważne, ponieważ pozwalają kontrolować psa, gdy ten nie prowadzi. Pies musi zostawać na rozkaz i nie przybiegać nawet wtedy, gdybyśmy krzyczeli (np. podczas wizyty u dentysty), a przybiec zawsze, gdy go zawołamy. Przewodnik stale przebywa wśród ludzi, dlatego poleceń na posłuszeństwo nie można ani lekceważyć, ani zaniedbywać. Jeżeli nie będziemy ich ćwiczyć z psem, ten je zapomni, co w przyszłości może narazić nas na kłopoty.

Prowadzenie

Większość poleceń, których uczony jest pies, dotyczy prowadzenia. Najbardziej podstawowe komendy to „naprzód”, „stój”, „w lewo” i „w prawo”. Ta czwórka może być jeszcze uzupełniona o „środek”, „do lewej” i „do prawej”. „Naprzód” oznacza tyle co „idź”, a „stój” zatrzymuje psa. Pozostałe polecenia służą do kierowania psem. W przypadku gdy można iść w kilka różnych stron, mówimy psu, czy ma skręcić w prawo czy w lewo, czy dalej iść naprzód. Jeżeli wiemy, że naszym chodnikiem biegnie ścieżka rowerowa, możemy kierować psa bardziej do lewej lub prawej, a gdy ścieżka się skończy, pokierować psa znowu na środek chodnika.

Przy omawianiu poleceń kierunkowych nie można nie powiedzieć o najważniejszej zasadzie poruszania się z psem. Zasada brzmi: „wiem, gdzie idę” . Pies nie myśli za nas i nie decyduje za nas poza technicznymi kwestiami oraz sytuacjami zagrożenia, gdy do głosu dochodzi wyuczone nieposłuszeństwo. To my decydujemy, w którą stronę skręcić, czy przejść przez jezdnię, czy wejść do autobusu itp. Pies nam bardzo pomaga, ale stroną decydującą jesteśmy my. Nawet na stałych trasach, gdy pies świetnie wie, gdzie idzie, zawsze musimy poświęcać trochę uwagi otoczeniu, by zareagować, gdyby wydarzyło się coś nieprzewidzianego. Nasza orientacja w przestrzeni jest bardzo ważna, ponieważ powinniśmy unikać wydawania psu poleceń, które będą dla niego niezrozumiałe lub niemożliwe do wykonania. Wyobraźmy sobie, że wydaje nam się, że doszliśmy do zakrętu i każemy psu skręcić. W rzeczywistości do zakrętu mamy jeszcze kilkadziesiąt metrów i żadna droga nie skręca w tym miejscu. Pies, któremu wydamy takie nieprzystające do rzeczywistości polecenie, albo się zatrzyma, nie wiedząc, co robić, albo zacznie krążyć, szukając jakiegoś przejścia, by mimo wszystko spełnić nasze oczekiwania. Każdy pies zachowa się trochę inaczej, ale dla każdego takie zdarzenie będzie stresujące.

Niestety, w praktyce błędnej oceny sytuacji przez niewidomego właściciela psa nie daje się zupełnie uniknąć. Dlatego – szczególnie gdy karcimy psa – trzeba zachować wyjątkową ostrożność.

Wyszukiwanie miejsc

Najbardziej spektakularną umiejętnością psa przewodnika jest wyszukiwanie miejsc i obiektów. Mówimy do psa nazwę obiektu, do którego chcemy dojść, a pies rozgląda się dookoła, rozpoznaje to, czego szukamy, i prowadzi nas w to miejsce. Jeśli danego miejsca nie ma w zasięgu jego wzroku, on i tak będzie próbował odnaleźć to, czego zażądaliśmy, i znajdzie, jeżeli rzeczywiście jest w pobliżu.

Poleceń wyszukujących może być kilkadziesiąt i sami powinniśmy uczyć psa nowych. Niżej podaję te najważniejsze.

„Przejście” – pies prowadzi do przejścia przez jezdnię i zatrzymuje się. To my podejmujemy decyzję, kiedy przejść.

„Słupek” – pies prowadzi do sygnalizatora i pyskiem stara się wskazać przycisk włączający zielone światło. To samo polecenie przydaje się do odnajdywania słupka z przyciskiem otwierającym furtkę, np. na osiedlu zamkniętym.

„Schody” – pies prowadzi do najbliższych schodów i staje przed nimi. W niektórych szkołach psy uczone są też odróżniania schodów do góry i na dół, co jest bardzo wygodne w klatkach schodowych.

„Przystanek” – pies prowadzi do wiaty przystankowej.

„Drzwi” – pies prowadzi do drzwi. Jest to chyba jedno z najważniejszych poleceń wyszukujących. Gdy idziemy z laską, bywa tak, że trzeba obejść pół budynku, zanim znajdziemy do niego wejście. Niewidomi poruszający się z psami praktycznie nie mają tego problemu. Pies prowadzi do wejścia. Może to być wejście do budynku oraz do pojazdu, np. autobusu, tramwaju lub pociągu.

„Ławka” – pies prowadzi do wolnego miejsca i wskazuje je pyskiem. Może to być siedzenie w autobusie lub np. ławka w poczekalni jakiejś instytucji, nie wspominając oczywiście o ławce w parku.

„Winda” – pies prowadzi do windy. Może to być zarówno nowoczesna winda w biurowcu, jak i stara winda w bloku. W warunkach wielkomiejskich to polecenie jest nie do przecenienia.

„Wyjście” – pies odnajduje wyjście z budynku lub innego kompleksu, np. parku. Użytkownicy laski wiedzą, że wyjście z budynku zajmuje czasem więcej czasu niż wejście do niego. Pies w takich przypadkach jest bardzo pomocny.

Psy uczone są często rozpoznawania sklepów, bankomatów, kiosków oraz innych miejsc użyteczności publicznej, które są ważne dla jego właściciela. Szczególnie przydatna jest umiejętność prowadzenia do okienek kasowych oraz podchodzenia w sklepie do miejsca, gdzie siedzi ktoś z obsługi. Oszczędza to stresu i szukania.

Trudności i obowiązki

Wszystkie opisane wyżej umiejętności psa sprawiają, że samodzielne poruszanie się z jego pomocą jest o wiele przyjemniejsze niż chodzenie z laską.

Praca psa i praca z psem wiążą się też jednak z pewnymi ograniczeniami i trudnościami, z których trzeba sobie zdawać sprawę jeszcze zanim zdecydujemy się na psa przewodnika.

Pies prowadzi szybko i płynnie, ale w przeciwieństwie do laski pies ma sierść. W deszczową pogodę bardzo trudno zachować czyste spodnie, bo pies, idąc, mimowolnie często się o nas ociera. W lepszej sytuacji są kobiety, ponieważ mogą włożyć wysokie buty, ale mężczyźni mają – dosłownie – przechlapane. W zatłoczonym autobusie lub kolejce trudniej ulokować się z psem, tak by nie blokować całego przejścia, a trzeba jeszcze zadbać o bezpieczeństwo zwierzęcia.

Joanna Witkowska

Pies przewodnik w domu, pracy, szkole i kościele

Od momentu otrzymania psa przewodnika osoba niewidoma odpowiada nie tylko za jego pracę, lecz także za opiekę nad nim, za zaspokojenie jego wszystkich potrzeb oraz za zapewnienie prawidłowych relacji między nim a otoczeniem. Pies przewodnik przebywa tam, gdzie jego niewidomy właściciel, dlatego tym otoczeniem może być środowisko domowe, miejsce pracy czy uczelnia. Warto więc poznać kilka praktycznych wskazówek, które sprawią, że zarówno niewidomy ze swoim czworonogiem, jak i inne osoby będą czuły się w danym miejscu dobrze, bezpiecznie i komfortowo.

Organizacja przestrzeni w domu

Trudno wyobrazić sobie dom, w którym codziennie śpi się w innym miejscu, za każdym razem inaczej ustawia się naczynia w szafkach itp. Słowem, żeby czuć się w domu bezpiecznie, potrzeba pewnej stałości i stabilizacji. Podobnie rzecz się ma z psem przewodnikiem – jemu także do pełnego dobrostanu potrzebna jest świadomość, że ma stałe miejsce do spania, że w określonym miejscu jest miska z wodą. Oczywiście, pies może położyć się na dywaniku przy łóżku pana, co nie zmienia faktu, że posiadanie własnego, stałego legowiska pozytywnie wpływa na jego samopoczucie. Jednak gdzie najlepiej umieścić posłanie psa przewodnika? Po pierwsze, nie może ono leżeć w żadnym przejściu, ponieważ na legowisku, obok którego ciągle ktoś przechodzi, pies nie będzie właściwie wypoczywał. Po drugie, właściciel psa przewodnika nie widzi, więc sam będzie się o legowisko potykał.

Ze względu na bardzo silną więź, jaka wytwarza się pomiędzy czworonożnym pomocnikiem i jego właścicielem, dobrze byłoby, żeby pies spał w tym samym pokoju, choć jeśli nie jest to możliwe, nie oznacza od razu fiaska przyjaźni i współpracy człowieka z psem. W początkowym okresie można też do spania (lub przebywania bez kontroli właściciela) stosować odpowiednio dobraną klatkę. Chociaż może się wydawać, że zamknięcie psa w klatce go męczy, jest to jednak nieprawda. Ponieważ w warunkach naturalnych psy rodzą się w norach, spanie lub przebywanie (oczywiście przez krótki czas) w ciemnym i niezbyt obszernym pomieszczeniu daje im poczucie bezpieczeństwa.

Pies powinien mieć stały dostęp do świeżej wody do picia. Jeśli chodzi o umiejscowienie miski w domu, to podobnie jak w przypadku legowiska należy postawić ją w miejscu, w którym ani osoba niewidoma, ani inni domownicy nie będą się o nią potykać i rozlewać wody. Dodatkowo dobrze jest pamiętać o tym, że pies podczas picia chlapie, więc miskę najlepiej umieścić na podłodze, którą łatwo zetrzeć, a także na podłożu, któremu odrobina wody zbytnio nie zaszkodzi. Jeżeli do wyboru jest pokój z drewnianym parkietem lub kuchnia, gdzie są kafelki, to lepiej postawić ją, rzecz jasna, w kuchni, ponieważ utrzymanie podłogi w czystości będzie łatwiejsze. Miska mojego psa przewodnika stoi w kącie przedpokoju, gdzie po pierwsze na nią nie wpadam, a po drugie łatwo mi zetrzeć rozlaną wodę z kafelków.

Utrzymanie czystości

Kolejne zagadnienie związane z przebywaniem psa przewodnika w domu to utrzymanie czystości.

Najczęściej do roli psów przewodników przeznaczane są labradory. Są to psy krótkowłose, ale mające dużo podszerstka, czyli miękkiego, delikatnego włosa znajdującego się pod zewnętrzną warstwą sierści. Generalnie psy linieją dwa razy do roku, jednak pewna ilość martwego włosa i podszerstka opada z nich przez cały rok. Zważywszy, że labradory są raczej duże, ilość gubionej sierści nie należy do znikomych. Na dobrą sprawę jeśli osoba niewidoma chce, by w domu było naprawdę czysto, powinna go odkurzać codziennie. Do zbierania sierści dobrze sprawdza się turboszczotka, tzn. szczotka z obracającym się wałkiem. Warto też co jakiś czas odkurzać kanapy, krzesła i inne wyściełane meble, pies bowiem ociera się o nie i zostawia na nich sierść. Sierść przenosi się także na ubraniach. Oczywiście, na kanapie będzie jej jeszcze więcej, o ile pies ma zwyczaj na niej sypiać. Przyczepione do ubrania kłaczki można ściągać przy pomocy specjalnej lepkiej rolki, przy czym im bardziej śliski materiał, tym mniej z nim kłopotu. Moje doświadczenie pokazuje jednak, że sierści na ubraniu praktycznie nie można się ustrzec, gdyż pies podczas pracy dość często ociera się o nogi, a jeszcze więcej sierści zrzuca, otrzepując się lub bawiąc z właścicielem.

Niestety, nie wszystkie dni w roku są ładne i słoneczne – bywają też dni deszczowe, burzowe i pełne ohydnej brei z topniejącego śniegu, zmieszanego z solą i piaskiem. W takich sytuacjach utrzymanie czystości w domu staje się jeszcze trudniejsze. Najlepiej wtedy po każdym spacerze umyć psu łapy i brzuch, zaś grzbiet wytrzeć do sucha. W ten sposób nie da się jednak zmyć całego brudu, a już na pewno nie uda się osuszyć psa bardzo szybko. Dlatego oprócz większej ilości sierści i błota na podłodze, trzeba się liczyć także z niezbyt przyjemnym zapachem, jaki wydziela każdy pies, gdy jest mokry. Dodatkowo mokry pies, otrzepując się lub ocierając o ścianę, zostawia na niej brudne ślady. O ile ściana jest pomalowana farbą zmywalną, da się ją umyć, ale jeśli nie, to po prostu pobrudzi się szybciej niż w domu, w którym nie mieszka pies.

Nie można pominąć psich niedomagań, które niejednokrotnie dają o sobie znać w domu. Pies przecież może czymś się zatruć, a co za tym idzie – wymiotować lub dostać biegunki. W takich sytuacjach czeka nas dodatkowe sprzątanie, a bezwzrokowe odnajdywanie nieczystości na podłodze nie jest przyjemne. W przypadku wymiotów rzecz jest o tyle łatwiejsza, że najczęściej słychać, gdzie pies to zrobił, więc obszar poszukiwań znacznie się zawęża. Jeżeli psu raz za razem zdarzają się kilkakrotne wymioty, dobrze lekko przytrzymać go za obrożę, by nie przemieszczał się i wymiotował w jednym miejscu, co znacznie ułatwi sprzątanie.

Bywa i tak, że pies przewodnik podczas spaceru wytarza się w jakichś psich „perfumach”, a jak powszechnie wiadomo, ludzkie i psie gusta w zakresie pięknych zapachów różnią się diametralnie. Dla ludzi zapach padliny czy odchodów jest po prostu nie do zniesienia, gdy tymczasem dla psa to woń niezwykle atrakcyjna. Nie ma innego wyjścia, jak tylko wykąpać takiego „wyperfumowanego” psiego dżentelmena. Przy czym sprzątanie łazienki po takiej kąpieli, a niejednokrotnie i wietrzenie mieszkania, stanie się absolutną koniecznością.

Z pewnością posiadanie psa przewodnika nie przyczyni się do poprawy czystości mieszkania, przeciwnie nawet, dbanie o nią będzie znacznie trudniejsze, niż gdyby psa nie było. Krótko mówiąc, konieczność dokładniejszego i częstszego sprzątania jest wpisana w życie i pracę z psem przewodnikiem. W zamian właściciel otrzymuje jednak wielką niezależność, aktywność, radość i niepowtarzalną więź ze zwierzęciem. Ja osobiście płacę tę cenę z ochotą.

Pies przewodnik a inni domownicy

Praca, czy może raczej należałoby powiedzieć współpraca z psem przewodnikiem, opiera się nie tylko na wydawaniu i wykonywaniu komend, lecz przede wszystkim na bardzo silnej więzi oraz wzajemnej przyjaźni i zaufaniu. Pies wie, że człowiek jest jego „szefem”, że kieruje pracą, wspiera i docenia pomoc, jaką zwierzę mu daje. Człowiek natomiast ma pewność, że jest dla psa kimś najważniejszym, kimś, dla kogo pies będzie pracował najlepiej jak potrafi.

Dlatego ogromnie ważne jest, żeby niewidomy właściciel sam zajmował się swoim psem przewodnikiem, tzn. karmił go, wyprowadzał na spacery, pielęgnował i bawił się z nim. Pies musi wiedzieć, że wszystko, co jest dla niego ważne i dobre, na przykład jedzenie, pieszczoty czy zabawę, otrzymuje od swojego niewidomego pana. Jeśli bowiem ze strony pana spotykałyby psa wyłącznie wymagania, czyli tylko praca, inni zaś domownicy bawiliby się z nim, karmiliby go, głaskali, dawali mu smakołyki, to czworonóg bardzo szybko uznałby, że ci, którzy zapewniają mu miłe spędzanie czasu i pyszne jedzenie, są dla niego o wiele bardziej atrakcyjni niż ten, kto każe mu pracować. Bywa, że głaskanie czy zabawa z domownikami nie wpływa ujemnie na jakość pracy niektórych psów, lecz zdarza się to dość rzadko. Tutaj, jak w wielu innych sytuacjach, decyzja należy do właściciela. Jeżeli pozwoli na zabawy i bliskie kontakty psa przewodnika z domownikami, w większości przypadków musi się liczyć ze spadkiem jakości jego pracy i z trudnościami w nawiązaniu prawidłowej więzi.

Oczywiście, nic się nie stanie, gdy na spacer z psem przewodnikiem wyjdzie inny domownik, ponieważ akurat pan ma grypę. Rzecz w tym, aby wyręczanie nie stało się zwyczajem. Ja na przykład nie mieszkam na co dzień z rodziną, więc gdy przyjeżdżam na weekend, z psem nieraz wychodzi tata, by zmęczona pracą córeczka mogła dłużej pospać.

Zachowanie psa przewodnika w domu

Pies przewodnik w domu, tak zresztą jak w każdym innym miejscu, powinien przestrzegać ustalonych zasad zachowania. Pies bowiem ma myślenie czarno-białe, czyli albo coś wolno, albo czegoś nie wolno. W jego pojmowaniu nie mieści się to, że określone zachowanie jest akceptowalne w jednych warunkach, a niedopuszczalne w innych. Dlatego jeśli raz psu na coś się pozwoli, to pomyśli, że skoro raz mógł to zrobić, to będzie mógł znowu. Nie można, na przykład, pozwalać psu spać w łóżku, a potem zabronić mu tego, bo akurat zmieniło się pościel. Jeśli z kolei da się psu smakołyk przy stole, nie będzie rozumiał, dlaczego następnym razem odgania się go od stołu i odsyła na miejsce. Dlatego na wszystkie nieakceptowalne zachowania psa należy reagować i korygować je słowami: „fe”, „źle” lub „nie”, zależnie od tego, do jakiego słowa korekty pies został przyzwyczajony. Kiedy natomiast ktoś z domowników zauważy niedopuszczalne zachowanie psa przewodnika, powinien o tym poinformować właściciela, który ma korygować jego zachowania.

Dobrym sposobem na dyscyplinowanie psa, gdy na przykład mają przyjść goście i pan nie chce, żeby się z nimi witał, jest odesłanie go na miejsce, tj. na jego legowisko. Można mu tam dać ulubioną zabawkę, powiedzmy kong wypełniony czymś pysznym, co pies będzie przez dłuższy czas wylizywał.

Czworonożny student

Pies przewodnik może mieć wpływ na zwiększenie aktywności życiowej osoby niewidomej, ponieważ poruszanie się z nim jest szybkie, bezpieczne i wygodne. Wiele osób, gdy już ma psa przewodnika, decyduje się na rozpoczęcie studiów. Bywa też, że w trakcie studiów ubiega się i otrzymuje psa przewodnika, żeby poprawić swoją mobilność, a zaoszczędzoną w ten sposób energię spożytkować na inne ważne rzeczy – na naukę, życie towarzyskie, uprawianie sportu.

Podczas zajęć na uczelni psa przewodnika i jego właściciela obowiązują te same zasady co wszędzie, a to znaczy, że to właściciel odpowiada za zachowanie psa oraz za jego relacje z otoczeniem. W czasie trwania zajęć pies przewodnik może leżeć pod krzesełkiem bądź stolikiem. Dobrze, żeby nie zajmował sobą przejścia, bo wtedy ani nie będzie przeszkadzał innym, ani nikt go nie nadepnie. Psy przewodniki są uczone pozostawania przez dłuższy czas spokojnie na jednym miejscu, dlatego leżenie podczas wykładów nie powinno stanowić problemu dla dobrze wyszkolonego czworonoga. Trzeba jednak pamiętać, by po takim kilkugodzinnym maratonie wykładowym zapewnić psu odpowiednio długi spacer i, o ile to możliwe, spuścić go nawet ze smyczy, żeby się wybiegał i dał upust nagromadzonej energii. Jeżeli zajęcia trwają cały dzień, nie wystarczy tylko porządny spacer po ich zakończeniu. Trzeba wtedy wyprowadzić psa jeszcze w przerwie w środku dnia. Jeśli to możliwe, osoba mająca psa przewodnika powinna zlokalizować okoliczne trawniki, aby nauczyć się dochodzić do nich z białą laską. Pozwoli jej to samodzielnie wyprowadzać psa. Jeżeli jednak właściciel psa nie wie, gdzie mógłby z nim wyjść, może poprosić o pomoc kogoś z grupy albo wydać komendę psu, by ten doprowadził go do trawnika i dopiero tam zdjąć mu uprząż.

Rozsądnie jest też nosić ze sobą na uczelnię niedużą miskę na wodę, by można było napoić psa przy okazji korzystania z łazienki. W sprzedaży są składane miski silikonowe, które z łatwością mieszczą się nawet do torebki.

Relacje psa przewodnika z innymi studentami powinny układać się podobnie jak jego relacje z domownikami osoby niewidomej. Studenci z grupy, zwłaszcza ci bardziej zaprzyjaźnieni, mogą pomóc np. w wybieganiu psa po zajęciach lub w przerwie. Ich pomoc będzie polegała na informowaniu właściciela o tym, co pies robi, jednak przywoływanie i dyscyplinowanie go muszą należeć do osoby niewidomej.

Zgodnie z obecnie obowiązującym prawem do studenckiej stołówki również można się udać z psem przewodnikiem. Na komendę „ławka” pomoże on odnaleźć wolne krzesełko. Jeżeli osoba niewidoma sama nie zdoła znaleźć takiego miejsca, gdzie pies mógłby leżeć spokojnie, to albo powinna poprosić kogoś o jego wskazanie, albo postarać się tak ułożyć psa, by mieścił się całkowicie pod stolikiem lub krzesełkiem. Można w ten sposób uniknąć wielu nieprzyjemnych, a nawet bolesnych dla psa sytuacji, jak podeptanie go czy oblanie zupą.

Niestety, pies przewodnik nie pomoże raczej w przyniesieniu obiadu. Tutaj już radziłabym poprosić kogoś o pomoc, ponieważ samodzielna próba przeniesienia tacy w wąskich przejściach pełnych zaaferowanych i głodnych młodych ludzi prawdopodobnie skończy się porażką. W czasie posiłku dobrze jest stale trzymać smycz, bowiem możemy wtedy kontrolować, czy pies leży spokojnie, czy może akurat przyszło mu do głowy zainteresować się talerzem sąsiada. Wprawdzie pies przewodnik jest uczony ignorować jedzenie leżą w zasięgu jego oczu i nosa, jednak to przecież żywa istota i czasem czynnik rozpraszający bywa silniejszy niż jego profesjonalizm. Jeśli więc pies przejawia skłonność do „organizowania sobie” dodatkowej żywności, należy pamiętać, aby podczas przemieszczania się po stołówce zwracać uwagę na to, czy nie przeprowadza „lustracji” mijanych talerzy.

Mieszkanie z psem przewodnikiem w akademiku lub na stancji jest oczywiście możliwe. Obowiązują tu te same zasady jak przy zamieszkiwaniu w domu. Myślę, że przy odrobinie dobrej woli obu stron, tj. studenta i kierownictwa akademika / właściciela stancji można prawidłowo ułożyć wszystkie sprawy związane z zamieszkiwaniem czworonożnego pomocnika w tych miejscach. Z tym że właściciel stancji ma prawo nie życzyć sobie, by w wynajmowanym od niego pokoju / mieszkaniu kwaterował pies przewodnik. Na to, niestety, nic nie można poradzić, ponieważ takie mieszkanie jest terenem prywatnym i nikt nie ma obowiązku wpuszczać tam osoby z psem przewodnikiem. W przypadku odmowy wynajęcia mieszkania trzeba zwyczajnie uzbroić się w cierpliwość i szukać kolejnego lokum.

Na szczęście życie studenckie to nie tylko nauka. Studenci chodzą na koncerty, mecze, do kina albo po prostu zwyczajnie idą ze znajomymi na  piwo. Czy pies przewodnik może uczestniczyć w tego rodzaju wydarzeniach? Oczywiście tak. Jednak zanim osoba niewidoma uda się na przykład na koncert rockowy, powinna przemyśleć i zdecydować, czy dla jej psa przebywanie przez kilka godzin w ogromnym hałasie nie będzie większym stresem niż samotne pozostanie w domu albo pod opieką osoby zaprzyjaźnionej. Słowem, wybierając się na wszelakie imprezy, właściciel musi mieć na uwadze nie tylko swoje prawo do wejścia z psem na koncert czy do dyskoteki, lecz także, a nawet przede wszystkim dobro, zdrowie i bezpieczeństwo zwierzęcia. Niewidomy bowiem najlepiej zna swojego psa i będzie wiedział, czy może pójść z nim na koncert rockowy. Natomiast w asyście psa przewodnika spokojnie można pójść na piwo, przy czym podobnie jak w innych miejscach publicznych właściciel powinien stale nad nim panować i kontrolować jego zachowanie. Trzeba też zwracać baczną uwagę na to, jak wobec psa zachowują się inni goście pubu – czy nie próbują go głaskać, zaczepiać i rozpraszać. Dlatego źle byłoby, gdyby właściciel psa, zajęty imprezą, stracił kontrolę nad rzeczywistością. Być może więc pies przewodnik będzie dobrym sposobem na rozwijanie w sobie wstrzemięźliwości i umiarkowania, a to – przy okazji – znacznie zmniejszy ryzyko związane z „cierpieniami dnia następnego”.

Pies przewodnik w miejscu pracy

Pies przewodnik osoby niewidomej może przebywać razem z nią w miejscu pracy. Jednak, tak jak wszędzie, muszą zostać ustalone pewne zasady, których i właściciel psa, i inni pracownicy powinni przestrzegać. Oczywiście, to osoba niewidoma opiekuje się swoim psem. Dba o to, żeby został wyprowadzony na spacer, by miał cały czas dostęp do świeżej wody i to ona zapewnia mu bezpieczne i wygodne miejsce do leżenia. Inni pracownicy, jeśli chcą, mogą w sytuacjach awaryjnych pomóc w wyprowadzeniu psa czy w innych czynnościach z nim związanych, lecz nie mogą przejąć nad nim opieki. Nie mogą bawić się z nim ani go głaskać, jeśli właściciel na to nie pozwala. Nie wolno im wykorzystywać swojego wyższego stanowiska do wymuszania pozwolenia na zabawę czy zaprzyjaźnianie się z czworonogiem. Niewidomy pracownik może wyprowadzić swojego psa na spacer albo w przysługującej mu przerwie, albo po pracy, ponieważ nawet przy ośmiogodzinnym dniu pracy przeczekanie tego czasu bez toalety nie jest dla zdrowego psa problemem. Rzecz jasna, kiedy wychodzi się po ośmiu godzinach pracy, spacer musi być dłuższy niż pięciominutowe wyjście na szybką toaletę.

Legowisko można umieścić np. pod biurkiem czy w kącie pokoju, czyli w miejscu, w którym nikomu ono nie przeszkadza i które jest zaciszne. Bardzo dobrze, jeśli legowisko znajduje się jak najbliżej właściciela psa, tak by zwierzę widziało swojego pana. Miskę natomiast najlepiej postawić tam, gdzie nikt nie będzie na nią wpadał i gdzie łatwo będzie zetrzeć podłogę, np. w łazience lub pomieszczeniu socjalnym. Legowisko mojego psa przewodnika znajduje się pod biurkiem, zaś miska stoi w kuchence.

Z psem do kościoła?!

Podczas mojej prawie trzyletniej pracy z psem przewodnikiem wielokrotnie zdarzało mi się słyszeć ten okrzyk zabarwiony zdziwieniem, niezrozumieniem i świętym oburzeniem. Z pewnością autorzy takich wykrzykników nie wiedzą, że decyzja episkopatu Polski z marca 2010 r. gwarantuje osobom niewidomym wstęp z psami przewodnikami do świątyń katolickich i innych miejsc kultu religijnego, by mogły uczestniczyć w życiu duchowym na tyle, na ile tego chcą.

Oczywiście to, że prawo sankcjonuje obecność psa przewodnika w kościele, nie zwalnia osoby niewidomej od odpowiedzialności za panowanie nad psem i kontrolowanie jego zachowania. Z uczestnictwem w nabożeństwach rzecz się ma podobnie jak z uczestnictwem w wykładach i innych wydarzeniach wymagających od psa długotrwałego leżenia w jednym miejscu. Dla dobrze wyszkolonego psa przewodnika nie powinno stanowić to problemu. Trzeba tylko zadbać, aby pies, leżąc, nie tarasował przejścia innym wiernym. Zimą dobrze jest nosić z sobą niewielki kocyk, by pies nie musiał leżeć na zimnej, kamiennej podłodze. Jeśli chodzi o siedzenie w ławkach, ja siadam zwykle z samego jej brzegu, by pies mógł leżeć swobodnie obok mnie, bez wchodzenia do ławki i uderzania uprzężą o jej elementy. Jednak o ile istnieje taka możliwość, wolę wybierać ławki boczne, rozmieszczone wzdłuż ścian, lub takie ławki ustawione w rzędy, przed którymi nie ma bezpośrednio następnej ławki.

W początkach naszego wspólnego chodzenia do kościoła mój pies przewodnik myślał, że fakt, iż ja wstaję, oznacza również dla niego konieczność ruszenia z miejsca. Teraz jednak nauczył się, że mogę siadać, wstawać i klękać, a idziemy dopiero wtedy, kiedy dam mu wyraźny sygnał smyczą.

Kiedy chcę pójść do spowiedzi, proszę kogoś o podpowiedź, gdzie znajduje się konfesjonał i podchodzę tam z psem. Jeżeli jest kolejka, to proszę osobę, która stoi przede mną, żeby powiedziała mi, że odchodzi od konfesjonału. Zresztą przeważnie można to usłyszeć. Kiedy wiem, że mogę podejść, wydaję psu komendę „naprzód” i podchodzimy. Następnie ja klękam na stopniu, a pies kładzie się spokojnie obok mnie i czeka. To samo dotyczy takich konfesjonałów, do których najpierw należy wejść przez drzwi, a potem uklęknąć – do tego pomieszczenia wchodzimy razem z psem. Z przystępowaniem do Komunii Świętej bywa różnie, ponieważ jeśli osoby ustawiają się w szereg, a ksiądz przechodzi i po kolei rozdaje komunię, staram się usłyszeć, gdzie taki szereg się formuje i podejść tam z psem. Gdy wiem, że stoję w dobrym miejscu, każę psu usiąść i trzymając krótko smycz, czekam, aż ksiądz udzieli mi komunii. Później wydaję psu komendę „ławka” i idziemy do tej ławki, którą pies pokaże. Myślę, że nie zawsze jest to ta sama ławka co wcześniej, dlatego kiedy idę do komunii czy spowiedzi, zawsze zabieram ze sobą plecak, choć na czas trwania mszy nieraz go zdejmuję. Jeśli natomiast w danym kościele panuje zwyczaj podchodzenia do komunii jedną stroną, a powrotu drugą, wtedy słucham, gdzie idą inni i podążam za nimi. Słyszę też, że zbliżamy się już do księdza, choć dość często ktoś mnie o tym informuje.

Po zakończonej mszy wydaję psu komendę „wyjście” i zwykle bez problemu je odnajdujemy. Czekam tylko chwilę, żebyśmy nie musieli przepychać się przez największy tłum. Jeśli znam daną parafię i wiem, o której godzinie jest msza dla dzieci, staram się na nią nie chodzić. Robię tak z dwóch powodów. Po pierwsze nie chcę, żeby dzieci rozpraszały mojego psa, próbując go głaskać, cmokając do niego i zachwycając się nim, bo wtedy musiałabym skupić się na dyscyplinowaniu dzieci i psa, zamiast na uczestnictwie w nabożeństwie. Drugi powód jest w zasadzie podobny – dzieci zaciekawione psem przewodnikiem nie byłyby w stanie skoncentrować się podczas mszy.

Rafał Charłampowicz

Przewodnik w podróży

Podróż z psem przewodnikiem zawsze trzeba zaplanować. W zasadzie można to powiedzieć o każdej podróży, ale w przypadku wyjazdów z psem planowanie ma szczególne znaczenie.

Dokumenty

Poruszając się z psem przewodnikiem po Polsce, powinniśmy stale mieć przy sobie dwa dokumenty: certyfikat psa i aktualne zaświadczenie o szczepieniach. Wymaga tego od nas polskie prawo. Każdy kontroler w środkach transportu lub pracownik ochrony budynku może od nas zażądać tych dokumentów i, jeśli ich nie mamy, może odmówić traktowania naszego psa jak przewodnika. W praktyce takie sytuacje się nie zdarzają, bo napis na szorkach wystarcza za wizytówkę psa, jednak warto zdawać sobie sprawę z tego, że ktoś wyjątkowo gorliwy i dobrze poinformowany może nas spytać o te dokumenty. O ile certyfikat jest mały i łatwo nosić go przy sobie, to wymóg chodzenia z zaświadczeniami o szczepieniach wydaje się bardziej kłopotliwy. Kłopot jest pozorny, bo – jak pokazują doświadczenia wielu właścicieli przewodników – i tak zawsze najlepiej mieć przy sobie książeczkę weterynaryjną. Książeczka przydaje się, gdy zajdzie potrzeba nagłej wizyty u weterynarza. Pies może skaleczyć łapę, zostać ugryziony przez innego psa, złapać kleszcza, z którym sami nie będziemy potrafili sobie poradzić itp. Takie wypadki nie są częste, ale się zdarzają i zawsze trzeba być na nie przygotowanym.

Żeby wyjechać z psem za granicę, musimy jeszcze mieć psi paszport. Paszport zakłada psu weterynarz. Wiążą się z tym dwie opłaty: jedna za sam paszport, druga za założenie psu mikroczipa. Jeżeli planujemy podróże zagraniczne z psem, nie powinniśmy zwlekać z oczipowaniem naszego przewodnika. Pies wyjeżdżający z Polski musi mieć ważne szczepienia, ale szczepienia wykonane przed założeniem psu mikroczipa nie są brane pod uwagę. Mikroczip musi być zgodny z normami europejskimi, dlatego powinien zakładać go weterynarz uprawniony do wystawiania paszportów. Mamy wtedy gwarancję, że na granicy nie okaże się, że nasze elektroniczne oznakowanie nadaje się wyłącznie psu na budę. Przed wyjazdem trzeba koniecznie sprawdzić przepisy dotyczące wwozu psów do danego kraju, bo nawet w obrębie Unii Europejskiej są różnice, np. pies wyjeżdżający do Wielkiej Brytanii, Irlandii, Finlandii lub na Maltę musi dostać preparat przeciwko tasiemcom Echinococcusmultilocularis. Podanie preparatu musi mieć miejsce nie wcześniej niż 120 godzin i nie później niż 24 godziny przed wwozem psa. Preparat musi mieć udowodnione działanie, więc nie może być przypadkowy. Każdy kraj może mieć jeszcze dodatkowe przepisy, dlatego koniecznie trzeba spytać weterynarza (w przypadku popularnych krajów weterynarz będzie miał największe doświadczenie) i poczytać w internecie. Dobrym źródłem informacji są strony Głównego Inspektoratu Weterynarii: www.wetgiw.gov.pl.

Jeszcze większą ostrożność należy zachować, jadąc z psem poza Unię Europejską. Tu różnorodność przepisów może być większa.

Ulgi i prawo wstępu

Polska ma jedne z najlepszych przepisów dotyczących psów asystujących. Pies asystujący ma prawo przebywać praktycznie wszędzie i nie musi nosić kagańca. Łatwo się do tego przyzwyczaić i zapomnieć, że nawet w starych państwach Unii Europejskiej takie podejście do psów przewodników nie jest regułą i w autobusie możemy zostać poproszeni o włożenie psu kagańca lub hotel odmówi przyjęcia nas z psem. Im bardziej egzotyczny kraj, tym może być trudniej (np. zakaz wstępu do metra), dlatego przed każdym wyjazdem warto poczytać i popytać w internecie. Oczywiście, większość naszych wyjazdów z psem będzie bardzo przyjemna, ale trzeba być przygotowanym na wszystko i nie brać naszych standardów za oczywiste.

Hotele

Rezerwując nocleg w hotelu, niezależnie od tego, czy jest to Polska czy zagranica, zawsze zgłaszajmy, że przyjeżdżamy z psem przewodnikiem. Najlepiej oczywiście wybierać hotele, które przyjmują psy i nie liczą sobie za to dodatkowych opłat. Jeżeli takich hoteli nie ma w miejscu, do którego jedziemy, wybieramy taki, w którego opisie nic w ogóle nie piszą o psach. Przyjazd z przewodnikiem warto zgłosić z dwóch powodów. Pierwszy to taki, że personel nie będzie zaskoczony, a przyjemniej jest być mile przyjętym, niż tłumaczyć na miejscu co i jak. Drugi powód to sam pokój. Jeżeli z wyprzedzeniem poinformujemy, że nie widzimy, są spore szanse, że dostaniemy pokój, do którego będzie nam łatwiej trafić, np. pokój na parterze lub bliżej windy, która jest dobrym punktem orientacyjnym. Niestety, jest też wada zgłaszania przyjazdu z przewodnikiem. Pokój, który dostaniemy, niemal na pewno będzie pokojem dla niepełnosprawnych, czyli dla wózkowiczów. Oznacza to umywalkę, do której trzeba się pochylać, oraz różne poręcze w łazience, o które łatwo się potknąć, gdy się ich nie widzi. W skrajnym przypadku w naszym pokoju nie będzie krzesła, tylko wygodny wjazd pod stół dla wózka.

Wybierając hotel, trzeba jeszcze zwrócić uwagę na jego lokalizację. Pies musi się załatwiać, a do tego potrzebujemy trawnika. I to najlepiej niezbyt zadbanego. Jeżeli zdecydujemy się na hotel w ścisłym centrum miasta, ryzykujemy, że dookoła będzie albo sam beton, albo śliczne trawniki z ławkami pełnymi turystów. Nawet jeśli mamy przećwiczone własnoręczne sprzątanie po psie, szukanie kawałka trawnika wśród betonu i kwietników może okazać się dość stresujące. Zanim zdecydujemy się na hotel, warto albo zapytać kogoś, kto zna miasto, czy okolica jest przyjazna psom, albo poprosić kogoś widzącego, by obejrzał lokalizację hotelu na mapie Google. Lepiej wybrać hotel w pobliżu terenów zielonych. O dokładną drogę na trawnik będziemy oczywiście musieli spytać na miejscu.

Transport

Środek transportu w zasadzie nie ma znaczenia z punktu widzenia psa jako przewodnika. Pies przewodnik poradzi sobie tak samo dobrze w autobusie, tramwaju, w pociągu, samolocie czy na statku. Na komfort podróży składa się jednak wiele czynników, dlatego każdorazowo warto zastanowić się, jaki środek transportu będzie dla nas optymalny oraz zaplanować szczegóły.

Transport miejski

Tramwaje i autobusy to najczęściej używane przez nas środki transportu. Główny problem to tłok i różnorodność modeli utrudniająca orientację. Pies podprowadza nas do wejścia i wchodzi na nasz wyraźny rozkaz. Wychodzimy odwrotnie, tzn. najpierw właściciel, a potem pies. W przypadku pojazdów niskopodłogowych pies i właściciel wchodzą i wychodzą praktycznie jednocześnie.

Jeżeli w zasięgu wzroku psa w autobusie lub tramwaju są wolne miejsca, pies powinien nam je wskazać. Pies podprowadza do siedzenia i kieruje pysk w jego stronę. Najczęściej wolnych miejsc nie ma. W takim przypadku optymalnym rozwiązaniem jest miejsce dla wózków znajdujące się zwykle naprzeciwko środkowego wejścia. Tutaj pies może się wygodnie położyć. Nie blokujemy przejścia innym, a nasz pies jest zabezpieczony przed ściskiem. Warto też wspomnieć, że z punktu widzenia właściciela psa najbardziej komfortowym miejscem do siedzenia w autobusie jest właśnie siedzenie przy miejscu dla wózków. Dobrze uczyć psa, by w pierwszej kolejności właśnie tam nas prowadził. W transporcie publicznym pies przewodnik ma takie same ulgi jak człowiek przewodnik. W autobusach prywatnych często jeździ za darmo, ale nie jest to regułą. Nie warto pakować się z psem do busów. Są małe i panuje w nich ścisk. Praktycznie nie ma w nich miejsca, w którym pies mógłby się położyć.

Pociągi

W pociągach, podobnie jak w przypadku autobusów oraz wszystkich innych środków transportu, najbardziej kłopotliwy jest ścisk. Dodatkowymi elementami, które trzeba wziąć pod uwagę, decydując się na jazdę pociągiem, są długość podróży oraz samo wejście do wagonu.

Gdy jest to możliwe, zawsze kupujmy miejscówkę dla psa. Nasz pies może jechać pociągiem na dwa sposoby – albo jako przewodnik, albo jako pies. W pierwszym przypadku mamy miejscówkę, a w drugim płacimy kwotę, która, jeżeli jedziemy ekspresem, może być wyraźnie niższa od tej, którą zapłacimy za bilet dla przewodnika. Jeżeli możemy sobie pozwolić na miejscówkę dla psa, najlepiej kupić bilety z miejscami naprzeciwko siebie pod oknem. Pies oczywiście nie siedzi na siedzeniu. Miejscówka gwarantuje nam, że pies będzie mógł się położyć pod oknem i nikomu nie będzie przeszkadzał. Dobrym rozwiązaniem są też wagony z tzw. siedzeniami lotniczymi. Pies kładzie się pod siedzeniem od strony okna i dzięki temu nie blokuje przejścia. Nikt też mu nie przeszkadza.

W pociągach osobowych, gdzie nie ma przedziałów, ale siedzenia są umieszczone naprzeciwko siebie, tak jak w klasycznych przedziałach, również kładziemy psa pod oknem. Jeśli jest to niemożliwe lub gdy jest za gorąco (grzejniki pod siedzeniami), kładziemy psa przy siedzeniu, ale tak, by leżał wzdłuż przejścia. Nie pozwalamy, by pies tarasował przejście, zmuszając pasażerów do przechodzenia nad nim.

Długość jazdy ma znaczenie, ponieważ pies nie skorzysta z toalety w pociągu. Jeżeli pies wypróżni się przed podróżą, może jechać nawet osiem godzin. Jednak przed kilkunastogodzinną jazdą pociągiem bez przesiadek powinniśmy się dobrze zastanowić. Po dłuższym okresie pracy z psem będziemy dobrze znali jego podróżnicze możliwości, ale na początku znajomości lepiej dmuchać na zimne.

Na koniec trzeba powiedzieć o dość ważnej kwestii wchodzenia do wagonu. Zasady są podobne jak w przypadku transportu miejskiego. Pies wchodzi pierwszy, a wychodzi drugi. Podczas wychodzenia pies jest trzymany na luźnej smyczy, a nie za pałąk uprzęży. Czasem, gdy wyjście z wagonu jest wąskie i wysokie, wręcz lepiej, żeby pies nie miał założonych szorek. Polskie pociągi, niestety, bywają niebezpieczne dla psów. Problemem są ażurowe schodki. Na stromych schodach zdarza się, że pazur psa wejdzie w kratkę stopnia i dochodzi do mniej lub bardziej poważnego skaleczenia. Taką przygodę miało wielu właścicieli psów. Niektórzy chronią psie łapy specjalnymi butami, inni starają się wybierać wagony dla niepełnosprawnych, czyli bez ażurowych stopni, wnoszą psy, unikają pociągów, gdy jest to możliwe, a jeszcze inni uznają, że szansa wypadku jest na tyle niewielka, że nie wpływa to na ich wybór środka transportu.

Pociąg czy autobus

Ryzyko urazu psiego pazura może zniechęcać do jazdy pociągami, jednak nie można powiedzieć, że autobus jest lepszy od pociągu. Wśród właścicieli psów znajdziemy takich, którzy zdecydowanie wolą jeden lub drugi środek transportu. Autobus ma tę zaletę, że podczas bardzo długiej trasy możemy wyprowadzić psa w czasie postoju. Z kolei w autobusie jest często ciasno, a pies nie zawsze może się wygodnie położyć. W pociągu pies ma więcej spokoju, bo może leżeć tam, gdzie nie przeszkadzają mu przechodzący ludzie.

Samolot

Pies przewodnik leci z nami w kabinie i nie wiążą się z tym żadne dodatkowe opłaty. Kupując bilet, musimy zgłosić, że lecimy z psem przewodnikiem. W niemal stu procentach przypadków na lotnisku dostaniemy asystę. Pies przechodzi przez bramkę z wykrywaczem metali tak samo jak człowiek. Wygląda to tak, że rozbieramy psa z uprzęży i obroży i każemy mu zostać przed bramką. Sami przechodzimy kontrolę, a następnie, stojąc już po drugiej stronie, wołamy psa, tak by przebiegł on przez bramkę. Jak widać, taka procedura wymaga od psa pewnej karności. W przypadku przewodników posłuszeństwo jest oczywiste, ale trzeba mieć świadomość, że nasze niewłaściwe postępowanie bardzo łatwo może oduczyć go wyćwiczonych, prawidłowych zachowań. Po roku niedbania o detale może się okazać, że nasz pies zamiast przyjść ładnie do nogi, będzie obwąchiwał wszystko dookoła, wcale się nie śpiesząc.

Do samolotu wchodzimy pierwsi. Miejsce, które mamy na bilecie, nie ma znaczenia. Ktoś z personelu pokładowego posadzi nas na miejscu, które uzna za najodpowiedniejsze. Linie lotnicze mają własne procedury. Jeżeli w samolocie są wolne miejsca, pies będzie leżał pod wolnym siedzeniem obok nas. Jeżeli wolnych miejsc nie ma, musimy położyć psa pod naszym fotelem. Podczas dłuższego lotu jest to męczące i dla nas, i dla psa, ale tak to właśnie wygląda.

Na lotnisku lub w samolocie obsługa może zażądać, by pies miał kaganiec. Warto zatem zabrać z sobą jakikolwiek kaganiec, ale nie tzw. kaganiec weterynaryjny (szmatka owijająca pysk), ponieważ to najbardziej męczące dla psa rozwiązanie.

Uwaga: wyżej opisane zasady zabierania psa na pokład samolotu obowiązują u wszystkich znanych europejskich i amerykańskich przewoźników. Jednak przed lotem do kraju spoza cywilizacji zachodniej lub przed lotem liniami, które są z tymi krajami kojarzone, warto upewnić się, że zostaniemy wpuszczeni z psem. Do niektórych krajów afrykańskich psów się nie wpuszcza, a społeczeństwa kulturowo zakorzenione w islamie są raczej nieprzychylne psom (według legendy pies ugryzł Mahometa), dlatego lecąc na Wschód lub na Południe, warto dokładnie sprawdzić, czy nasza podróż z psem będzie możliwa.

Promy

Przewoźnicy promowi w Europie raczej nie pobierają opłat za przewóz psa przewodnika. Pies może też poruszać się z nami po statku. Ważne, by bilet kupować z wyprzedzeniem, bo liczba kabin przeznaczonych dla pasażerów z psami może być ograniczona.

Taksówki

Pies w taksówce jedzie z przodu razem z nami. Wchodzimy pierwsi, siadamy na fotelu, a pies siada przed nami, pyskiem w naszym kierunku. Jeżeli pies jest duży, może położyć nam łapy na kolanach. Większość psów nie ma jednak problemu ze zmieszczeniem się we wnęce przed fotelem.

Jeżeli trasa jest dłuższa, a bagażnik otwarty, pies może jechać z tyłu. Jest to całkiem wygodne dla psa, bo może się położyć. Odpada też problem sierści pozostawionej na nas i w taksówce.

Po taksówkę najlepiej dzwonić. Zawsze mówmy, że jedzie z nami pies. Mamy wtedy gwarancję, że obsłuży nas taksówkarz, który wozi psy. Najczęściej zapłacimy jak za przejazd ze zwykłym psem, czyli więcej niż gdybyśmy jechali sami, ale różnice w stawkach zwykle nie są duże. Czasem taksówkarze, widząc, że pies jest przewodnikiem, nie doliczają opłaty za psa.

Kiedy wybieramy się do obcego miasta, warto wcześniej zapisać sobie numery do kilku korporacji taksówkowych. Może się okazać, że niektóre firmy z zasady nie wożą psów, więc lepiej być przygotowanym.

Podróżne wyposażenie psa

Właściciele psów zabierają w drogę bardzo różne rzeczy. Czasem większość bagażu stanowi wyposażenie psa. To, czego rzeczywiście potrzebujemy, to miska lub miski, najlepiej nieduże, by weszły do plecaka. Jeżeli spędzimy gdzieś kilka dni, dobrym rozwiązaniem mogą być trzy miski: dwie nieduże, ale takie, do których wejdzie porcja karmy oraz woda wystarczająca psu na całą noc, i trzecia, bardzo mała, którą zmieścimy w torebce lub plecaku, a która przyda się do napojenia psa w dowolnym miejscu. Takie miski można kupić w prawie każdym sklepie zoologicznym lub AGD. Niektórzy właściciele psów zamiast klasycznych misek wolą miski silikonowe. Taką miskę można złożyć w płaski krążek, więc nie zajmuje dużo miejsca.

Oczywiście musimy też zabrać karmę. Karmę najlepiej poporcjować jeszcze w domu. Mamy wtedy kilka lub kilkanaście woreczków, które dobrze ułożą się w plecaku lub walizce bez ryzyka, że folia pęknie i karma się wysypie. Przed nakarmieniem psa nie będziemy też musieli odmierzać porcji. Wystarczy wysypać psi obiad do miski.

Z dodatkowych rzeczy – jeżeli nasz pies jest szczególnie wrażliwy – można zabrać kocyk do leżenia i jakąś zabawkę. W większości przypadków to jednak zbędny balast, bo nasz pies świetnie sobie poradzi, śpiąc nawet na gołej podłodze. Kilka dni nie zrobi mu krzywdy. Najważniejsze, by czuł się z nami dobrze.

Maciej Bekier

Jak prawidłowo dbać o zdrowie swojego psa przewodnika

Roli, jaką pełni pies przewodnik w życiu osoby niewidomej. nie da się przecenić. Ten odwieczny przyjaciel człowieka jest w tym szczególnym przypadku nie tylko towarzyszem zabaw i spacerów. Jest kimś znacznie ważniejszym. Kimś, kto łączy świat rzeczy widzialnych ze światem swego opiekuna, który tych rzeczy dostrzec nie może. Sprawia, że poruszanie się w tym świecie staje się prostsze. Można powiedzieć, że jest jego oczami. Jednak żeby tak było, obdarzony naturalnym talentem do pełnienia takiej funkcji osobnik musi najpierw przejść długie i żmudne szkolenie, podczas którego nauczy się pracować. Pracować.

Dieta

Praca psa przewodnika jest pracą w pełnym tego słowa znaczeniu. W trakcie pracy pies jest skoncentrowany, skupiony, w pełni gotowy do wykonywania najdrobniejszych nawet poleceń. Jednocześnie pies musi hamować w sobie potrzebę eksploracji otoczenia, wrodzoną ciekawskość. Taki stan jest z pewnością związany z odpowiednim wydatkiem energetycznym. Wydatek ten musi zaś być pokryty przez prawidłowo zbilansowaną dietę. Odpowiednia dieta musi z kolei uwzględniać zarówno wiek psa, jego wielkość, tryb życia, rodzaj wykonywanej pracy, jak i czynniki dodatkowe, np. wrażliwość przewodu pokarmowego czy skłonność do alergii.

Jak zatem powinno wyglądać menu naszego zapracowanego pupila?

Pokarm dostarcza organizmowi energii i składników do budowy i regeneracji tkanek. Pełnowartościowy pokarm stanowi kompozycję białek, węglowodanów i tłuszczów, a także soli mineralnych i witamin. Ponadto wszystkie te składniki powinny być dobrane w odpowiednich proporcjach. Z grupy mikroelementów na szczególną uwagę zasługują wapń i fosfor, które to pierwiastki odpowiadają za prawidłową budowę kości. Ich wzajemne proporcje w diecie są bardzo ważne, dodatkowym czynnikiem wpływającym na ich gospodarkę w organizmie jest synteza witaminy D. To bardzo skomplikowany mechanizm, który można łatwo zaburzyć, niefrasobliwie podchodząc do kwestii żywieniowych, szczególnie w okresie wzrostu zwierzęcia. Do innych objawów niedoborów można zaliczyć także pogorszenie jakości sierści, która staje się matowa, szorstka i mało elastyczna. Pamiętajmy o tym, decydując się na żywienie psa posiłkami przygotowywanymi w domu. Przygotowanie takiego posiłku to wcale niełatwe zadanie, wymagające sporej wiedzy i doświadczenia. Tego z pewnością nie brakuje producentom renomowanych, pełnoporcjowych psich karm, które są doskonałym, choć nie zawsze najtańszym rozwiązaniem (pytanie, co lepsze: droga karma i święty spokój czy tania karma, a później drogie leczenie – pozostawię bez odpowiedzi).

Spróbujmy natomiast odpowiedzieć na wcześniejsze pytanie. W tym celu należy uzmysłowić sobie kilka faktów.

Psy przewodniki to psy dorosłe, w pełni sił, a co za tym idzie, wybieramy karmę typu Adult.

Z reguły są to psy ras dużych (retrievery) – a więc karma typu Large Dog.

Tryb życia jest związany z rodzajem wykonywanej pracy i o ile nie ma na rynku (jeszcze?) karm przeznaczonych specjalnie dla psów przewodników, to właściwości takiej karmy pokrywają się z właściwościami karmy typu Large Dog, czyli dla psów dużych ras.

Dieta takich psów uwzględnia kilka istotnych czynników. Należą do nich: mała pojemność przewodu pokarmowego (zaledwie niecałe 3% masy ciała), stres oksydacyjny (podczas wykonywania pracy), który osłabia układ odpornościowy, oraz obciążenie układu kostno-szkieletowego. Dieta musi być zatem wysoko strawna, musi zawierać odpowiednie proporcje wapnia do fosforu oraz takie składniki, jak siarczan glukozaminy i chondroityna. Te ostatnie korzystnie wpływają na stawy, przyczyniając się do odbudowy chrząstki stawowej.

Warto także pamiętać, by pies nie wychodził do pracy natychmiast po jedzeniu, gdyż może być ospały. Jedzenie powinien dostać przynajmniej na godzinę przed planowanym wyjściem.

Nie dziel się jedzeniem z psem

Jednym z grzechów opiekuna psa, popełnianym często ze źle pojmowanej miłości, jest dzielenie się z nim własnym posiłkiem. Jest to element szerszego zjawiska zwanego antropomorfizacją. U jego podstaw leży błędne założenie, że pies czuje i myśli tak jak my. Mimo ogromnego niekiedy przywiązania psa do człowieka (i na odwrót) oraz niewątpliwie towarzyszących temu uczuć wyższych nie należy zapominać, że pod względem anatomicznym to jednak całkowicie inny organizm o zupełnie innych potrzebach. Już sama budowa zębów i szczęk czy brak enzymów trawiennych w ślinie to cechy, które uniemożliwiają żucie i delektowanie się różnorodnymi smakami pokarmów, jak to jest w przypadku człowieka. Ponadto wiele składników naszego menu, jak np. cebula czy czekolada, jest dla psa szkodliwych, a w większych dawkach śmiertelnie niebezpiecznych.

Chciane i niechciane wizyty u weterynarza

Większość z nas nie przepada za wizytami u lekarza, dotyczy to również zwierząt. One też odczuwają niepokój i stres w momencie przekraczania drzwi lecznicy, szczególnie mając w pamięci przykre doświadczenia (bolesne badanie, zastrzyki). Mimo że z zasady pies przewodnik nie musi mieć założonego kagańca, to dla bezpieczeństwa psa, właściciela oraz innych osób asystujących lekarz może (chociaż nie musi) zażądać założenia go na czas badania. W ten sposób podstawowe czynności weterynaryjne, jak np. pomiar temperatury, osłuchiwanie stetoskopem, czyszczenie uszu czy nawet pobranie krwi, przebiegną szybko i bezproblemowo. Jeżeli istnieje pewność, że pies zachowa się podczas zabiegów spokojnie, można zrezygnować z zakładania kagańca. Bardzo ważne są rutynowe, okresowe badania oraz profilaktyka. Dzięki nim mamy większą kontrolę nad stanem zdrowia podopiecznego, on sam też lepiej znosi takie wizyty, ponieważ nie są one związane z bólem i stresem.

Szczepienia

Co roku – według polskiego prawa – należy zaszczepić psa przeciw wściekliźnie, powinno się także pamiętać o szczepieniach przeciwko innym groźnym chorobom wirusowym, jak parwowiroza, nosówka czy zakaźne zapalenie wątroby. W mieście, które jest dużym skupiskiem ludzi oraz, co za tym idzie, zwierząt, chorób tych w żadnym stopniu nie należy lekceważyć. Pies może zarazić się groźnym wirusem poprzez kontakt z innym psem bądź jego odchodami np. podczas spaceru. Taka już jest, niestety, psia natura i nic na to nie poradzimy.

Pasożyty

Odchody psie mogą być również źródłem pasożytów wewnętrznych, jak glisty czy tasiemce, zarówno ich form dojrzałych, jak i pośrednich (mikroskopijnej wielkości jaja i larwy). W tym wypadku profilaktyka polega na okresowym odrobaczaniu psa za pomocą tabletek lub syropu. Niekiedy, zwłaszcza jeśli pies nie był dawno odrobaczany, lekarz może zalecić odrobaczanie przez trzy dni z rzędu. W warunkach miejskich, gdzie pies stale narażony jest na kontakt z pasożytami, najlepiej przeprowadzać odrobaczenie raz na trzy miesiące, nie rzadziej jednak niż co pół roku.

Kleszcze

Odrębny problem stanowi obecność w środowisku kleszczy oraz groźnych dla naszych pupili chorób odkleszczowych – babeszjozy i boreliozy. Są to całkowicie odmienne jednostki chorobowe, o zróżnicowanej etiologii i przebiegu. O ile babeszjoza przebiega w sposób dość charakterystyczny (utrata apetytu, apatia, krwiomocz, gorączka) i rozwija się stosunkowo szybko (48-72 h), o tyle z boreliozą już tak łatwo nie jest. Jest to choroba bakteryjna o zróżnicowanym przebiegu, objawy są niespecyficzne i podobnie jak u ludzi może rozwijać się kilka lat. Często boreliozie towarzyszy bolesność i obrzęk stawów, do wykrywania służą zaś specjalne testy na obecność przeciwciał. Jeśli pies jest przez dłuższy czas apatyczny, niechętnie się porusza, jego stawy są ciepłe i powiększone, a w przeszłości był gryziony przez kleszcze, przyczyną takiego stanu może być właśnie borelioza. W przypadku babeszjozy czynnikiem chorobotwórczym jest pierwotniak Babesiacanis, który żywi się i rozmnaża w czerwonych ciałkach krwi – erytrocytach. Wykrycie go we krwi obwodowej jest dużo prostsze i zazwyczaj do wykonania rozmazu wystarcza kropla krwi pobrana z małżowiny usznej. Rozmaz ten po utrwaleniu ogląda się pod mikroskopem i już po paru minutach można mieć gotową diagnozę. Badanie to często jest w stanie wykonać lekarz weterynarii samodzielnie, bez korzystania z usług specjalistycznego laboratorium. Zagrożenie babeszjozą występuje niezależnie od pory roku, jednakże w okresie wczesnej wiosny oraz jesienią wzrasta wraz z ilością kleszczy. W tych okresach należy stosować profilaktykę przeciwkleszczową w postaci preparatów spot-on, czyli podawanych na skórę. Bardzo ważne, aby płyn nie rozlał się po sierści psa (wtedy nie zadziała), a podany został po dokładnym jej rozgarnięciu, bezpośrednio na gołą skórę. Nakrapla się co 10-15 cm wzdłuż kręgosłupa – od głowy po nasadę ogona. Podany w ten sposób preparat w ciągu dwóch dni pokrywa całe ciało psa. Warunkiem koniecznym dla skuteczności działania preparatu jest to, aby pies w ciągu tych dwu dni nie zmókł (kąpiel, deszcz). Tego typu profilaktykę należy stosować co miesiąc, szczególnie w okresach wzmożonej aktywności kleszczy, nie zaszkodzi również założyć obroży przeciwkleszczowej, która ma działanie odstraszające i którą pies może nosić przez cały rok.

Niepokojące objawy

Podczas pracy z psami przewodnikami i ich niewidomymi właścicielami wielokrotnie przekonywałem się, że potrafią oni znakomicie rozpoznawać wiele chorób i są niejednokrotnie bardziej czujni od ludzi wykorzystujących zmysł wzroku. Sprzyja temu bliski kontakt z psem i stosowanie różnego rodzaju zabiegów pielęgnacyjnych.

Sierść

Regularne czesanie psa za pomocą szczotki czy grzebienia ma nie tylko działanie upiększające. Wyczesujemy wówczas tzw. podszerstek oraz stare, połamane włosy. Pies przyzwyczajony do czesania lepiej znosi też inne zabiegi, łatwiej u niego wykryć np. jakąś zmianę skórną czy obecność kleszcza. Jeśli podczas czesania któregoś miejsca pies zachowa się niespokojnie czy zapiszczy z bólu, można przypuszczać, że coś jest nie w porządku. Problem może dotyczyć skóry (uraz, przerwanie ciągłości, rana, nadwrażliwość) lub głębiej położonych tkanek. Jeśli po kilku dniach problem nie ustępuje, konieczna może okazać się wizyta u weterynarza.

Łapy i pazury

W okresie jesienno-zimowym należy szczególnie dbać o łapy zwierzęcia. To okres, kiedy opuszki łap są bardziej narażone na działanie niskich temperatur i soli. Przed wyjściem trzeba je posmarować wazeliną, a po powrocie dokładnie umyć i wytrzeć. Przez cały rok należy pamiętać o korekcji pazurów, nie należy tego wykonywać samemu. Lekarz weterynarii będzie wiedział, na jaką długość przyciąć pazur. Jeśli pies cofa łapę przy próbie dotknięcia opuszki, można podejrzewać jej przecięcie bądź zakłucie. Jeśli problem dotyczy pazura, mogło dojść do jego złamania. W obu przypadkach należy niezwłocznie udać się na wizytę, gdyż pies może okuleć i całkiem odmówić dalszej współpracy.

Uszy

Otitsexterna, czyli zapalenie ucha zewnętrznego, stanowi poważny i częsty problem psów, szczególnie zwisłouchych jak labradory i goldeny. Tu również pomocny w rozpoznaniu może okazać się dotyk – pies z ropnym zapaleniem ucha będzie unikał głaskania po głowie i piszczał z bólu. Zapaleniu ucha może towarzyszyć również świąd i intensywne drapanie, na przemian z trzepaniem głową. Wreszcie przy obecności drożdżaków uszy wydzielają charakterystyczną słodko-piwną woń.

Zęby

Choroby przyzębia stanowią u części psów znaczny problem i są spowodowane obecnością specyficznej mikroflory w kieszeniach zębodołowych. Płytka bakteryjna na powierzchni zębów z czasem ulega zwapnieniu i zamienia się w osiągający niekiedy pokaźne rozmiary kamień nazębny. Ten może usunąć jedynie lekarz weterynarii za pomocą urządzenia zwanego piezodentem. Niestety, wpływ diety na powstawanie płytki nazębnej jest mocno ograniczony. Skuteczna walka z kamieniem może się odbywać jedynie za pomocą regularnego mycia zębów, jak u ludzi. Tego nie polecam, jeśli pies nie jest przyzwyczajony do takich zabiegów od szczenięcia. Intensywny, nieprzyjemny fetor ex ore jest objawem nie do przeoczenia za pomocą zmysłu węchu.

Przewód pokarmowy

Dobrej jakości dieta, stała pora posiłków i ogólnie przestrzeganie zasad prawidłowego żywienia zapobiegają wszelkim nieprawidłowościom ze strony przewodu pokarmowego. Jednak nie nad wszystkim da się zapanować i wówczas pojawić się mogą objawy niestrawności pokarmowej. Najczęstszym objawem w takim przypadku będzie biegunka, której towarzyszą dość intensywne odgłosy i nieprzyjemny zapach, ponadto pies nie zawsze wytrzyma do spaceru i po prostu załatwi się w domu. Biegunce mogą towarzyszyć wymioty, które czasem występują również samodzielnie. Nie zawsze objawy tego rodzaju wymagają wizyty u lekarza, często wystarczy dwudziestoczterogodzinna głodówka, żeby pies powrócił do normy. Jednak gdy stanowi takiemu towarzyszy silna bolesność jamy brzusznej, lepiej nie zwlekać z wizytą.

Układ oddechowy

Kaszel, katar, kichanie – objawy zapalenia dróg oddechowych u psów są podobne jak u ludzi. Do zapalenia gardła najczęściej dochodzi, gdy pies napije się zbyt zimnej wody lub zje pokarm prosto z lodówki. Zimą niektóre psy z uwielbieniem zjadają śnieg i zazwyczaj też jest to brzemienne w skutkach. Zapalenie gardła powoduje ból i uniemożliwia psu pobieranie pokarmu. Tego rodzaju sytuacje zawsze wymagają wizyty u lekarza.

Generalnie każde zbytnie zainteresowanie psa jakąś częścią ciała może świadczyć o związanym z nią problemie. Drapanie się po uszach, wygryzanie jakiejś okolicy, lizanie pod ogonem – jeśli utrzymują się dłużej niż dzień lub dwa, lepiej ich nie lekceważyć. Zazwyczaj błahy z początku problem, który da się rozwiązać podczas jednej wizyty, po dłuższym czasie, nieleczony, rozwija się w bardzo niebezpieczną sytuację. Dlatego właśnie nie należy lekceważyć nawet najdrobniejszych objawów, pamiętając, że zawsze lepiej zapobiegać niż leczyć.

Psi emeryt

Pies powyżej siódmego roku życia przez naukę klasyfikowany jest jako pies stary i choć czasem trudno się z tym pogodzić, to jednak na poziomie komórkowym metabolizm ulega już poważnym przemianom. Procesy kataboliczne (rozpad) zyskują przewagę nad anabolicznymi (tworzenie) i w konsekwencji organizm się starzeje. Co za tym idzie, pies wykazuje coraz mniejszą aktywność fizyczną, pojawić się może skłonność do tycia, zaburzenia układu kostno-szkieletowego i schorzenia układu krążenia. Częstym problemem psów dużych ras jest kardiomiopatia przerostowa, powoli i skrycie rozwijająca się choroba mięśnia sercowego, z czasem wyniszczająca cały organizm i prowadząca do śmierci. Tylko okresowe badania i wczesne wykrycie schorzenia pozwalają na opóźnienie objawów choroby i skuteczną walkę. Niewydolność krążenia można rozpoznać po szybkim męczeniu się psa na spacerze, niechęci do zabaw i biegania, przy czym zmęczenie psa jest niewspółmierne do wykonanej przez niego pracy. Psy z niewydolnością krążenia i chorobą serca często przyjmują podczas odpoczynku pozycje ulgowe, np. siadają zamiast leżeć, co pomaga im w oddychaniu. Związane jest to z obecnością płynu w klatce piersiowej. Nocą pies chodzi po domu zamiast spać. Często pojawia się kaszel. Z czasem może dojść do niewydolności nerek, co skutkuje występowaniem obrzęków, czy niewydolności wątroby – duża ilość płynu w jamie brzusznej. Taki pies bardzo cierpi, zazwyczaj też za późno już wtedy na jakiekolwiek leczenie. Jednak jeśli problem jest wcześnie wykryty, można skutecznie walczyć z chorobą i leczyć psa długie lata, utrzymując jego kondycję w dobrej formie.

Podobnie rzecz się ma, jeśli chodzi o stawy naszego podopiecznego. Wcześnie rozpoczęta profilaktyka pozwoli mu znacznie dłużej cieszyć się pełną aktywnością nawet w zaawansowanym wieku. Tu znowu przyda się odpowiednia dieta, dostosowana do potrzeb starszego psa. Nie wymaga ona już takiej ilości energii, jak dieta dla psów rosnących czy wykonujących pracę. Wymaga jednak odpowiedniej ilości tauryny i L-karnityny, które wspomagają pracę serca, witaminy E, która przeciwdziała procesom starzenia, kwasu foliowego, sodu i polifenoli. Nieoceniona jest rola wspomnianej już wcześniej glukozaminy oraz chondroityny. To dzięki tym dwóm substancjom wspomaganym działaniem kwasu hialuronowego nasz pies w późniejszym wieku będzie mógł wstawać i chodzić bez bólu.

Odrębnym problemem psów, zwłaszcza starszych, są nowotwory. Podobnie jak w przypadku wielu innych chorób duże znaczenie ma tu wczesna wykrywalność. Wiele spośród nowotworów przybiera postać ograniczonych guzów, które we wczesnej fazie z powodzeniem można usuwać bez żadnych konsekwencji. Inne, nawet najmniejsze, mogą wykazywać znaczną złośliwość i nieuchronnie prowadzić do śmierci. Częstym objawem towarzyszącym występowaniu nowotworu jest znaczne chudnięcie psa mimo wzmożonego apetytu (kacheksja nowotworowa).

Psy starsze, powyżej dziesiątego roku życia, raczej nie powinny wykonywać już swojej pracy. Ale przy prawidłowym żywieniu, stosowaniu odpowiednich suplementów diety i, co ważne, okresowych badaniach kontrolnych – zwłaszcza pod kątem schorzeń układu krążenia – mogą się cieszyć z uczciwie zapracowanej psiej emerytury.

Monika Marcelewicz

Koszty, jakie ponosi użytkownik psa przewodnika

Przed podjęciem decyzji o przyjęciu psa przewodnika należy zapoznać się z kosztami jego utrzymania. Przekazywany pies jest zazwyczaj wyposażony w obrożę, smycz i szorki do pracy. O resztę wyposażenia trzeba zadbać samemu.

Miski

Na początku musimy zakupić komplet misek – jedną na wodę (pies musi mieć stały dostęp do czystej wody) i drugą na jedzenie. Mogą to być miski plastikowe lub metalowe. Najlepiej, gdy są to miski na podwyższeniu, czyli na stojaku, tak aby pies nie schylał się do jedzenia, co dla psów dużych ras może być szkodliwe. Miska na stojaku nie jest jednak wymogiem koniecznym. Koszt misek: 20-100 zł.

Wygodna jest także składana silikonowa miska podróżna – jest lekka i łatwa do czyszczenia. Koszt to około 20-30 zł.

Wyżywienie

Podstawowym kosztem, który musimy przemyśleć, jest żywienie psa. Mamy dwie możliwości:

- karmić karmami przemysłowymi, które są zbilansowane i wygodne;

- karmić naturalnie, czyli samodzielnie przygotowywać posiłki dla psa i bilansować je suplementami diety.

Karmy przemysłowe są droższe niż posiłki przygotowane we własnym zakresie. Koszt miesięcznego żywienia karmą przemysłową to około 120-170 zł, karmy naturalnej to wydatek około 70-100 zł.

Jeśli pies okaże się psem alergicznym, dopuścimy do otyłości lub wystąpią inne problemy zdrowotne, koszty żywienia wzrastają ze względu na potrzebę karmienia specjalistycznymi karmami weterynaryjnymi. Specjalistyczna karma, dobierana zależnie od problemu, to wydatek ponad 200 zł miesięcznie.

Akcesoria

Kolejne niezbędne wydatki to: posłanie, artykuły pielęgnacyjne, zabawki, kaganiec i długa smycz.

Posłanie może być z materiału, na przykład kocyk, lub z materiału wypełnionego miękkim wkładem. Koszt: 35-180 zł.

Artykuły pielęgnacyjne to szczotki do wyczesywania włosów (furminatory, zgrzebła lub szczotki gumowe). Ceny tych akcesoriów to 20-100 zł za sztukę.

Szampony do kąpieli i środki do czyszczenia uszu. Koszt: 20-50 zł rocznie.

Zimą potrzebny będzie krem do łap zabezpieczający je przed solą, którą posypuje się chodniki (20-30 zł na sezon). Czasem mogą być potrzebne buty dla psów bardziej wrażliwych na sól (40-350 zł za komplet).

Zabawki powinny być dobrej jakości, bardzo trwałe, odporne na uszkodzenia. Warto kupić kilka różnych. Dostępne są w cenach od 20 do 150 zł.

Na wyjścia z domu należy kupić długą i wygodną smycz, by mieć możliwość wyspacerowania psa. Może to być smycz fleksi (w granicach 100 zł) lub inna około dwumetrowej długości (około 30 zł).

Kaganiec musi być dobrze dopasowany, tak aby zwierzę podczas upałów mogło otworzyć pysk, by w ten sposób się chłodzić. Jeśli kaganiec jest metalowy, koniecznie powinien być powlekany plastikiem, by np. zimą pies nie czuł dyskomfortu. Koszt: około 50 zł.

Miłym drobiazgiem jest dzwonek dopinany do obroży na spacerach. Gdy pies jest spuszczony ze smyczy, pomaga go zlokalizować słuchem. Wydatek: 20-40 zł.

Przydatnymi dodatkami są różnego typu odblaski lub obroża diodowa, która zwiększa bezpieczeństwo podczas pracy po zmroku. Pies przewodnik jest dzięki nim bardziej widoczny. Koszt zależnie od rodzaju: 10-60 zł.

Opieka weterynaryjna

Kosztem stałym jest zapewnienie ochrony przed kleszczami i pchłami. Istnieją dwie możliwości do wyboru: raz w miesiącu można stosować krople na skórę (20-40 zł) lub zakładać psu obrożę przeciwpchelną i przeciwkleszczową, działającą do sześciu miesięcy (60-100 zł).

Podczas wizyt u weterynarza kontrolowane są: waga, stan skóry, uszu, pazurów i gruczołów okołoodbytowych. Koszt wizyty to co najmniej 30 zł.

Pies jest obowiązkowo szczepiony przeciwko wściekliźnie (ok 30 zł raz w roku) i przeciw chorobom zakaźnym (50-100zł, szczepienia zalecane co roku). Dwa razy w roku trzeba wykonać odrobaczenie (25-60 zł za jedną kurację).

Koszty opieki weterynaryjnej mogą znacząco wzrosnąć z przyczyn od nas niezależnych. Może to być choroba, wypadek lub uraz. Największym wydatkiem są badania, operacje i zabiegi weterynaryjne. Rachunki za te usługi mogą iść wówczas w tysiące złotych.

Podatki i opłaty

Podatek od posiadania psa ustalany jest przez radę gminy i wynosi zwykle około 20-40 zł. Właściciele psów przewodników są zwolnieni z tej opłaty.

Innym kosztem, jeśli się na niego zdecydujemy, jest ubezpieczenie psa. Nie musimy tego robić, ale gdy się coś dzieje (np. choroba, wypadek), jest to na pewno wygodne. Koszt roczny: około 500 zł.

Opieka nad psem

W razie choroby lub wyjazdu, na który nie możemy zabrać naszego czworonoga, mamy następujące rozwiązania: możemy zlecić spacery dog-walkerowi (od 20 zł dziennie) lub wykupić miejsce w hotelu dla zwierząt (50-100 zł dziennie).

Joanna Witkowska

Co potrafi, a czego nie potrafi pies przewodnik

W mniemaniu wielu osób pies przewodnik to swego rodzaju superpies, który potrafi niemal wszystko: niczym GPS zaprowadzi pod wskazany adres, bez żadnego wysiłku ze strony osoby niewidomej; odnajdzie i poda potrzebne przedmioty, w tym produkty z półek sklepowych; pomoże w czynnościach domowych; zasygnalizuje, kiedy jest zielone światło na przejściu dla pieszych; będzie wiedział, na jakim przystanku wysiąść; odczyta numer autobusu. I na pewno posiada jeszcze całe mnóstwo innych przydatnych umiejętności, które nawet trudno sobie wyobrazić. Ponadto zawsze pracuje, nigdy nie potrzebuje spaceru i nie trzeba go wyprowadzać w czasie ulewy. Jest to obraz zdecydowanie wypaczony, dlatego warto poświęcić kilka zdań temu, czego rzeczywiście można wymagać od psa przewodnika, oraz temu, czego na pewno nie będzie on w stanie zrobić.

To prawda, że dobrze wyszkolony pies przewodnik umie bardzo dużo i stanowi dla swojego właściciela nieocenioną pomoc, jednak osoby nieznające specyfiki pracy z psami przewodnikami, zarówno widzące, jak i niewidome, mają niejednokrotnie wobec psa nierealne oczekiwania. Trzeba więc się przyjrzeć, jak w szczegółach wygląda psia pomoc.

Żywy GPS czy inteligentny współpracownik?

Niejednokrotnie spotykam się z opiniami, że osobie niewidomej, która nigdy nie wychodziła z domu sama, potrzebny jest pies – on ją wszędzie zaprowadzi i zmobilizuje do aktywności. Niestety, takie myślenie jest błędne. Pies nie sprawi, że człowiek, który nie rozumie przestrzeni i nie zna technik bezwzrokowego poruszania się z białą laską, nagle, magicznym jakimś sposobem pozna swoją okolicę i będzie w stanie prawidłowo skorzystać z pomocy psa przewodnika. Może w tej chwili ktoś zastanawia się, po co znać okolicę, skoro to przecież pies ma prowadzić. Psie prowadzenie nie polega na doprowadzaniu do konkretnego celu, pod podany adres, czworonóg bowiem nie jest maskotką z zamontowanym wewnątrz GPS-em. W duecie człowiek − pies to człowiek stanowi element decyzyjny. Jego współpraca z psem opiera się na wydawaniu mu komend związanych z kierunkiem i odnajdywaniem różnych punktów w przestrzeni, a przecież żeby powiedzieć zwierzęciu, czy ma iść w prawo czy w lewo, trzeba samemu to wiedzieć, czyli orientować się w przestrzeni, którą chce się przebyć. „To na czym w takim razie polega ta pomoc? I dlaczego ludzie niewidomi tak ją wychwalają?” – zapytają pewnie co bardziej dociekliwi Czytelnicy.

Pies przewodnik prowadzi we wskazanym kierunku, idąc prosto po chodniku, co nie jest wcale takie łatwe przy użyciu białej laski. Poruszając się z laską, trzeba odnajdywać punkty orientacyjne, np. budynki, trawniki, krawężniki itp. Z psem już takiej potrzeby nie ma. Ponadto pies przy użyciu swojego dobrego wzroku zlokalizuje i ominie przeszkody, nawet te znajdujące się na wysokości głowy, na które białą laską nie ma najmniejszej szansy natrafić. Z kolei przeszkody znajdujące się na ziemi osoba niewidoma jest wprawdzie w stanie namierzyć sama laską, jednak pies przeszkodę nie tylko dostrzeże, lecz także zobaczy, jak najlepiej ją ominąć. Jego widzenie jest bowiem całościowe, a „wzrok” białej laski tylko punktowy. Psu można wydać komendę związaną z odnalezieniem jakiegoś punktu przestrzeni, np. schodów, przejścia dla pieszych, drzwi do budynku czy środka komunikacji . Dobrze wyszkolony pies z łatwością odszukuje takie elementy i podchodzi do nich o wiele szybciej, niż zrobiłby to niewidomy, gdyby szedł sam i badał przestrzeń punkt po punkcie, mozolnie odnajdując je laską. Pies, kiedy dotrze do zadanego miejsca, np. do przejścia dla pieszych, sygnalizuje to, zatrzymując się na tyle blisko, by osoba niewidoma mogła wyczuć stopą, gdzie dokładnie znajduje się krawędź chodnika. Ze schodami rzecz się ma podobnie, chociaż pies w odmienny sposób informuje o schodach w dół i schodach w górę. Przy zejściu w dół zatrzymuje się przed krawędzią pierwszego stopnia, podczas gdy przy wejściu w górę wchodzi przednimi łapami na pierwszy stopień. O ile w przypadku schodów w dół właściciel sprawdza stopą brzeg stopnia, to przed schodami w górę, poprzez trzymany w ręce sztywny pałąk uprzęży, wyczuwa, że pies się podniósł. Wtedy dopiero odnajduje stopą pierwszy stopień i rusza. Pies przewodnik w razie konieczności jest także w stanie doprowadzać swojego pana do prawej poręczy, o ile taka jest przy schodach, a do prawej dlatego, że lewą ręką najczęściej prowadzi się psa, więc nie można tą samą ręką chwycić poręczy.

Pies nie rozróżnia kolorów

Wielokrotnie, gdy na trudniejszych skrzyżowaniach pytałam dla pewności, czy jest zielone światło, słyszałam niebotyczne zdziwienie: „To pies nie wie?!” Nie, pies przewodnik nie rozróżnia kolorów świateł, bo psy w ogóle nie rozróżniają kolorów. To osoba niewidoma słuchuje się w ruch uliczny albo w sygnalizację dźwiękową i sama musi zdecydować, kiedy wkroczyć na jezdnię. Pies podczas szkolenia posiadł jednak bardzo przydatną umiejętność zwaną wyuczonym nieposłuszeństwem. Chodzi o to, że mimo iż pies uczony jest posłuszeństwa i ścisłego wykonywania komend właściciela, to nie posłucha, jeśli widzi, że wykonanie komendy stanowi zagrożenie. . Najprościej mówiąc, jeśli chce się wejść na jezdnię, a nie usłyszy się, że w tym czasie nadjeżdża samochód, pies ma obowiązek odmówić wykonania komendy. Muszę przyznać, że ta niezwykle cenna umiejętność mojego psa niejednokrotnie uchroniła mnie przed poważnymi urazami, a może nawet przed śmiercią. Kiedyś z powodu zgiełku na przystanku nie usłyszałam, że tramwaj, do którego zamierzałam wsiąść, już zamknął drzwi i ruszał. To pies ocenił tę sytuację jako niebezpieczną i nie wykonał mojej komendy: zaparł się łapami i pozostał na miejscu.

Pies w autobusie – przewodnik nie informator

Pies przewodnik potrafi podprowadzić do drzwi autobusu, tramwaju czy pociągu. Ponieważ jednak nie rozpoznaje znaków graficznych, w żaden sposób nie poinformuje właściciela o numerze autobusu, jaki właśnie podjechał. Kiedy osoba niewidoma wsiądzie z nim do pojazdu, jej pies będzie umiał – na komendę – odszukać i wskazać wolne miejsce siedzące. Niektóre osoby, zgodnie z własnymi potrzebami i upodobaniami, uczą psy również podprowadzania do poręczy, czyli do tego miejsca, gdzie w pojeździe mogą stać wózki. Czworonożny przewodnik nie potrafi też ocenić, na którym przystanku trzeba wysiąść. Czasami postronnym obserwatorom wydaje się, że skądś o tym wie. Jednak ożywienie psa na moment przed tym, jak właściciel wstaje z siedzenia bądź zaczyna iść w stronę drzwi, wynika z jego doskonałej umiejętności odczytywania mowy ludzkiego ciała. Psy świetnie zauważają przygotowania do wyjścia i same dostosowują się do sytuacji.

Pies przewodnik nie robi zakupów

Pies przewodnik, o ile został tego nauczony, może na komendę podać jakąś upuszczoną rzecz, np. smycz czy klucze. Nie podaje jednak produktów z półek w supermarkecie, ponieważ wbrew podejrzeniom wielu osób nie umie czytać, nie rozróżni zatem jogurtu od śmietany. Zresztą nie uczy się go, by wiedział, jak wygląda masło, cukier czy woda mineralna. Natomiast w supermarkecie pies może bardzo dobrze prowadzić między półkami, ale to już osoba widząca, powiedzmy pracownik sklepu, musi pomóc w odszukaniu potrzebnych produktów. Za to kasę i wyjście odnajdzie pies.

Można też psa nauczyć, jeśli ktoś widzi taką potrzebę, odnajdywania np. bankomatu i innych punktów, które przydają się jego właścicielowi.

Pies przewodnik to nie gospodyni domowa

Gdy właściciel psa przewodnika jest we własnym mieszkaniu, jego pomocnik ma wolne. Nie pomaga w poruszaniu się, ponieważ każda dobrze zrehabilitowana osoba niewidoma tak dokładnie zna swoje mieszkanie, że zupełnie swobodnie chodzi po nim sama. Pies nie pomaga również w żadnych czynnościach domowych – nie podpowie, jak prawidłowo dobrać ubrania, nie posortuje prania, nie będzie biegał ze szczotką w pysku i zamiatał podłogi, nie pokroi warzyw na sałatkę, ani nie usmaży naleśników. Może jedynie zjeść z podłogi coś jadalnego, co na nią upadnie. Jednak nie polecam utrwalania w psie tego zachowania, ponieważ o ile w domu może się ono przydać, o tyle uczy psa wyszukiwania i zjadania resztek z trawnika podczas spaceru, co bywa niebezpieczne dla jego zdrowia, a nawet życia.

Pies przewodnik też potrzebuje spaceru

Czasem, kiedy prowadzę mojego psa bez uprzęży, czyli na długiej smyczy, spotykam się ze stwierdzeniami: „Ale ten pies źle panią prowadzi”, „On chyba nie jest pani przewodnikiem, bo zamiast panią prowadzić, chodzi po trawie, sika i wącha drzewa”. Wtedy zazwyczaj odpowiadam, że przecież on też jest psem takim jak każdy inny. Owszem, ma swoje wspaniałe umiejętności i odpowiedzialną pracę, ale musi przecież kiedyś mieć czas na toaletę, wąchanie drzew, bieganie czy inny psi relaks. „A, faktycznie” – wykrzykuje mój rozmówca, jakby odkrył Amerykę. To samo dotyczy wyprowadzania psa w niepogodę. Pies przewodnik, jak każdy inny czworonóg, załatwia swoje potrzeby, nawet gdy pada albo nasypało śniegu po kolana. Osoba niewidoma musi się więc zmierzyć z trudnymi warunkami atmosferycznymi, chyba że akurat może poprosić kogoś o wspólne wyjście z psem.

Pies przewodnik prowadzi, a nie broni

Wielokrotnie pytano mnie, czy pies przewodnik może obronić właściciela w sytuacji zagrożenia. Nie da się połączyć dwóch funkcji psa, tzn. bycia przewodnikiem i psem obronnym. Warto wyobrazić sobie bowiem taką sytuację: osoba niewidoma z psem przewodnikiem przychodzi do urzędu czy biura, zbliża się do niej urzędnik, którego gestykulację lub sposób mówienia pies uznaje za zagrożenie dla swojego pana, więc atakuje urzędnika. Sądzę, że osoba niewidoma korzystająca z pomocy takiego psa przewodnika nie załatwiłaby pomyślnie zbyt wielu spraw.

Mam nadzieję, że ta prezentacja umiejętności i „nieumiejętności” psa przewodnika sprawi, iż zwierciadło, w jakim postrzegamy czworonożnego pomocnika niewidomych, stanie się choć trochę mniej krzywe.

Paweł Wdówik

Czy pies ma prawo do emerytury, czyli o zmienianiu psów przewodników

Pojawienie się psa przewodnika w życiu osoby niewidomej oznacza duże zmiany życiowe, które można porównać chyba tylko do zawarcia związku małżeńskiego. Mnogość zmian, jakie wymusza obecność psa, jest przeogromna. Szczególnie istotne są jednak dwie, o których nie wolno zapominać: wytworzenie się relacji emocjonalnej między właścicielem i psem oraz przyjęcie przez właściciela odpowiedzialności za psa.

Oba te wymiary, przyjmowane z radością i dla każdego oczywiste na wstępnym etapie posiadania psa, z chwilą, kiedy zaczyna się on starzeć, nabierają zupełnie innego niż do tej pory znaczenia. Odpowiedzialność za psa każe bowiem myśleć o jego dobrostanie i zdrowiu, relacja emocjonalna skłania zaś do rozumowania nastawionego na maksymalne przedłużanie wspólnej pracy i wspólnego życia.

Niezadawane pytania

Są dwa pytania, których najczęściej nie zadajemy sobie w momencie podejmowania decyzji o korzystaniu z pomocy psa przewodnika. To pytania, które jednak trzeba sobie postawić, zanim pies pojawi się w naszym życiu. Co więcej, należy także znaleźć na nie odpowiedź.

Pierwsze: do jakiego momentu pies będzie pracował?

Drugie: co się stanie z nim i z moim poruszaniem się, kiedy już nie będzie pracował?

Poniżej spróbuję przeanalizować możliwe odpowiedzi na każde z nich. Ważne, aby wiedzieć, że w polskich warunkach nie istnieje jedna dobra odpowiedź na żadne z tych pytań. Dobrą dla siebie odpowiedź znajdzie każdy właściciel psa przewodnika, jeśli weźmie pod uwagę czynniki, o których jest dalej mowa. Ponieważ jednak rozwiązania wynikające z tych odpowiedzi są bardzo różne, jest sprawą szczególnie ważną, by unikać porównywania poszczególnych osób i dokonanych przez nie wyborów. Sytuacje, w jakich się znajdujemy, są unikalne, każda jest nieco inna, dlatego rzadko kiedy można jedną miarą zmierzyć historie dwóch różnych osób i psów.

Do kiedy pies pracuje

Naturalną odpowiedzią wydaje się tu stwierdzenie: pies pracuje tak długo, jak długo zdrowie psa na to pozwala.

W przypadku labradorów – najczęściej obecnie występujących w roli psów przewodników – za moment rozpoczęcia starzenia się można przyjąć średnio ósmy rok życia. Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie psy w tym wieku staną się niezdolne do pracy. Zdecydowana większość z nich nadal będzie doskonale wypełniała swoje zadania, niemniej wiek ten przyjmuje się jako początek starości dla rasy labrador retriever (według „Book of Dogs” UC Davis School of Veterinary Medicine). Pamiętajmy, że średni czas życia labradora to 12,6 roku, tak więc około czterech lat życia psa stanowi jego starość.

Rozważania na temat wejścia w okres starości nie będą mieć znaczenia dla osób wyznających przytoczoną powyżej zasadę, iż pies pracuje tak długo jak długo pozwala mu na to jego zdrowie. Prędzej czy później przyjdzie jednak chwila, gdy starość da o sobie znać w postaci pojawiających się chorób. Pies staje się coraz mniej wydolny, niekiedy zaburzeniom zaczną ulegać zmysły i cechy kluczowe dla bezpieczeństwa osoby niewidomej, takie jak np. wzrok czy refleks.

Co wtedy? Oczywiście, pies pracuje mniej lub przestaje pracować w ogóle. Jest jednak nadal naszym domownikiem oraz istotą, z którą łączą nas silne więzy emocjonalne. Zaczyna się więc czas opieki nad starym psem. W łagodnym przebiegu wydarzeń pies może się poruszać, rzecz jasna wydajemy coraz więcej pieniędzy na weterynarzy i leki, ale generalnie jakoś dajemy sobie radę. Trzeba pamiętać, że pies niepracujący pozostaje w domu. Jeśli w domu nie ma innych osób, to w sposób zasadniczy zmienia się rytm życia osoby niewidomej, która musi zacząć funkcjonować jak zwykły właściciel psa.

W przypadkach trudniejszych możemy mieć do czynienia ze znaczącym uszczerbkiem sprawności psa, który na przykład ulega częściowemu paraliżowi lub przestaje kontrolować potrzeby fizjologiczne. Dla samotnej osoby niewidomej są to sytuacje graniczne, nie ma ona bowiem możliwości, by zapanowania nad ich konsekwencjami. Następuje bezpośrednia kolizja pomiędzy zadaniami wynikającymi z naszych ról społecznych i zaangażowań, takich jak np. praca czy studia, a potrzebami psa.

W ten sposób dochodzimy do momentu krytycznego, w którym trzeba zmierzyć się z decyzją o uśpieniu psa. Jest to sytuacja bardzo trudna, niemniej jeśli przyjmujemy wersję wynikającą z decyzji, że pies pracuje tak długo, jak długo zdrowie mu na to pozwala – trzeba ten moment uwzględniać. Nawet jeśli osoba niewidoma ma rodzinę, która jest gotowa pomagać przy opiece nad chorym psem, to obciążenia z tego wynikające są tak ogromne, że należy je porównywać do sytuacji ciężkiej choroby jednego z członków rodziny. Chodzi tu zarówno o obciążenia organizacyjne, jak i emocjonalne. Wyobraźmy sobie, ile zachodu wymaga pies niekontrolujący potrzeb fizjologicznych – ważący około 30 kilogramów labrador, którego trzeba myć, sprzątać po nim mieszkanie itp.

Najtrudniejsza emocjonalnie jest oczywiście decyzja o uśpieniu psa. Musimy pamiętać, iż pies nie przeżywa cierpienia jak człowiek i przedłużanie jego męczarni z powodu naszego przywiązania może nawet nosić znamiona okrucieństwa.

Jedna z amerykańskich szkół psów przewodników doradza stosowanie jasnych kryteriów w odniesieniu do momentu podjęcia decyzji o uśpieniu psa. Jeżeli pies nie posiada co najmniej jednej z trzech następujących funkcji: samodzielne poruszanie się, samodzielne kontrolowane załatwianie potrzeb fizjologicznych oraz samodzielne jedzenie i picie, to dla dobra psa należy go uśpić.

Doświadczenie takiej decyzji jest bardzo trudne i pozostawia ślad na wiele lat. Może także oddziaływać na relacje z kolejnymi psami – o ile osoba niewidoma się na nie zdecyduje.

Niestety, obecnie żadna z polskich organizacji oferujących psy przewodniki nie zapewnia systemu wsparcia w zakresie psów starych czy chorych. Tak więc, decydując się na psa przewodnika, ze względu na odpowiedzialność za jego los, należy bezwzględnie rozważyć odpowiedź na pytanie o jego starość. Optymistyczne założenie, że pies po prostu będzie z nami w domu, niestety nie wyczerpuje tematu. Dlatego powyższe rozważania – choć trudne i bolesne – nie mogą być pominięte.

Druga odpowiedź na pytanie o to, do kiedy pies pracuje, brzmi nieco futurystycznie, ale ma swój głęboki sens. Otóż pies może pracować do osiągnięcia wieku emerytalnego, czyli do momentu wejścia w starość. Jak już pisałem, w przypadku labradorów będzie to mniej więcej ukończenie ośmiu lat. Oznacza to, że przed psem są jeszcze co najmniej cztery lata życia. Daleki jestem od sugerowania, że emerytura należy się psu tak samo jak człowiekowi. Rozwiązanie to ma jednak inne istotne zalety. Ich uwzględnienie może okazać się bardzo ważne przy rozważaniu plusów i minusów posiadania psa przewodnika. Co więcej, warto wiedzieć, że np. w USA, gdzie tradycja szkolenia psów przewodników jest wielokrotnie dłuższa niż w Polsce, taki właśnie model określania zakończenia pracy przez psa stał się modelem dominującym.

Skutkiem decyzji o przejściu psa na emeryturę jest najczęściej przekazanie go innej osobie czy rodzinie, która wyrazi gotowość zajęcia się psem do jego śmierci.

Czy decyzja taka jest okrucieństwem? Wiele osób tak ją postrzega. Psy jednak nie są ludźmi i ich reakcje emocjonalne są inne. Gdyby zmiana właściciela była tak traumatyczna, to niemożliwe byłoby przecież także szkolenie psów. A jednak – chociaż nawiązują silne relacje z treserami – to później są z powodzeniem przekazywane osobom niewidomym.

Jeśli pies spotyka się z życzliwością i otrzymuje opiekę oraz odczuwa przyjazne i serdeczne nastawienie nowych właścicieli, to według treserów z Guiding Eyes for the Blind jego pamięć emocjonalna pozwoli mu na tęsknotę przez około dwa tygodnie. Po tym okresie, choć nadal będzie rozpoznawał swego poprzedniego właściciela, fakt przejścia do innej osoby nie będzie dla psa traumą.

Amerykańskie szkoły psów przewodników już w umowach zawieranych z klientami przewidują możliwość oddania psa, kiedy osiągnie on wiek około ośmiu lat, i otrzymania nowego. Znalezienie rodziny gotowej zająć się starym psem spoczywa na szkole, nie zaś na osobie niewidomej.

Ponieważ, jak już wspomniałem, w Polsce usługi tego typu nie są jeszcze oferowane, decydując się na takie rozwiązanie, trzeba samemu poszukać osób chętnych do zajęcia się emerytowanym psem. Nie zawsze będzie to zadanie łatwe. Niemniej ze względu na funkcjonowanie osoby niewidomej, a zwłaszcza ze względu na omówione powyżej konsekwencje decyzji o pozostawieniu psa w domu osoby niewidomej aż do jego śmierci – trud ten jest wart podjęcia.

Dla wielu właścicieli psów, którzy mają czworonogi jedynie ze względów emocjonalnych, decyzja taka będzie niezrozumiała i spotka się z negatywną oceną moralną. Warto jednak podkreślić, że w przypadku osoby niewidomej pies przewodnik jest psem pracującym, co oznacza, iż ma on charakter użytkowy. Pies spełnia rolę służebną, podobnie jak np. koń w gospodarstwie rolnym. W momencie gdy pies przestaje być zdolny do wypełniania tej roli, należy w sposób humanitarny zapewnić mu godną starość. Natomiast obarczanie osoby niewidomej odpowiedzialnością za psa aż do jego śmierci nie ma żadnego uzasadnienia i pozostaje nieuprawnione. Tylko sama osoba niewidoma, znając wszystkie konsekwencje decyzji o pozostawieniu psa niepracującego, ma prawo taką decyzję podjąć i ponosić wszelkie jej następstwa.

Wydaje się, że polskie organizacje zajmujące się szkoleniem psów powinny w większym stopniu informować osoby niewidome o możliwych rozwiązaniach w postępowania ze starymi psami przewodnikami. Ponadto sprawą niezbędną jest rozpoczęcie tworzenia programów emerytowania psów przewodników.

Jolanta Kramarz

Procedura wnioskowania o psa przewodnika w Fundacji „Vis Maior”

Zapewne zastanawialiście się kiedyś Państwo, jak to się dzieje, że pies prowadzi niewidomą osobę. Czy jest tak mądry, że sam wie, dokąd pójść? Czy raz nabyte umiejętności zapamiętuje i posiada do końca życia?

Zanim osoby niewidome zaczną współpracować z psami przewodnikami, też na ogół nie znają odpowiedzi na podobne pytania. Nie mając wiedzy o psie przewodniku, czasami mylnie wyobrażają sobie jego rolę. Udział w programie przekazywania psów przewodników pozwala im przygotować się do umiejętnego kierowania psem i swoim życiem w roli jego opiekuna. Często jest to jedna z piękniejszych ról.

W Fundacji staramy się zawsze dobrze poznać sytuację osób zamierzających współpracować z psami przewodnikami. Psy przyznajemy tym osobom niewidomym, które nie mogą wykorzystać wzroku przy poruszaniu się, są dorosłe i odpowiedzialne, lubią zwierzęta, pracują zawodowo albo społecznie, są zmotywowane do samodzielnego podróżowania. Podstawowym zadaniem czworonożnych asystentów będzie bowiem praca i towarzyszenie niewidomym wszędzie tam, gdzie się przemieszczają. Przyszłym użytkownikom chcemy dostarczyć wiedzy niezbędnej do opieki nad psami i umiejętności w zakresie korzystania z ich pomocy. Decyzja o przyjęciu do programu przekazywania psów przewodników zostaje podjęta wspólnie przez specjalistów wraz z niewidomymi kandydatami. Zależy nam, żeby osoby niewidome brały pod uwagę to, czy w ich życiu jest miejsce dla psa przewodnika (kąt w domu i możliwość finansowania jego utrzymania), czy mają motywację i energię, aby nauczyć się z nim współpracować, a także odwagę do korzystania z jego potencjału. Sprawdzamy, czy kandydaci rozumieją swoje usytuowanie w przestrzeni – umiejętnie poruszają się z białą laską. Równie ważne jest, jaki mają temperament, ponieważ także pod tym kątem pies musi być do nich dobrze dopasowany.

Do udziału w programie kwalifikujemy również osoby z dodatkowymi schorzeniami, jednak schorzenia te powinny pozwalać na poruszanie się bez używania pomocy ortopedycznych, a także nie zaburzać współpracy z psem.

Większość osób korzystających z pomocy psa przewodnika trzyma pałąk uprzęży w lewej ręce, dlatego standardowo szkolimy psa do chodzenia przy lewej nodze osoby niewidomej. Gdyby jednak kandydat nie miał lewej ręki albo nie mógł jej wykorzystać podczas współpracy z psem, podpisuje oświadczenie, iż jest świadomy wyszkolenia psa odpowiednio do swoich potrzeb. Wprowadziliśmy taki wymóg, ponieważ trudno byłoby przekazać innej osobie przewodnika przygotowanego do chodzenia przy prawej nodze.

Stwarzamy także warunki do tego, by kandydaci przemyśleli argumenty za i przeciw obecności psa przewodnika w ich życiu. Ogólnie rzecz ujmując, do współpracy z psem zachęca możliwość korzystania z wielkiej psiej pomocy w samodzielnym poruszaniu się, a także przyjaźń, jaką wielu ludzi nawiązuje z czworonogiem. Według nas warto pokazać osobom deklarującym się jako zdecydowane także negatywne strony posiadania psa przewodnika, ażeby w przypadku decyzji na tak były przygotowane na ewentualne trudności i mimo ich wystąpienia nie traciły motywacji do rozwijania więzi oraz współpracy z psem. Uczestnictwo w programie to także moment, kiedy można wycofać się z decyzji o przyjęciu psa przewodnika.

Kandydaci spełniający wstępne kryteria przechodzą następujące etapy Programu:

- wypełnienie i nadesłanie do Fundacji ankiety dla osób ubiegających się o otrzymanie psa przewodnika;

- utrzymywanie kontaktu z wyznaczonym pracownikiem Fundacji;

- aktywny udział w szkoleniu kwalifikacyjno-informacyjnym;

- konsultacje prowadzone podczas szkolenia, w tym z psychologiem, trenerem psów oraz z instruktorem orientacji przestrzennej;

- uczestnictwo w indywidualnym kursie przekazywania psa przewodnika oraz zżywania się z nim;

- egzamin w zakresie poruszania się z psem przewodnikiem;

- przyjęcie psa, akcesoriów dla niego i dokumentów (zawarcie umowy, odebranie certyfikatu).

Osoby ubiegające się o psa przewodnika zapraszamy do zapoznania się z treścią zakładki „Pies przewodnik” na stronie http://fundacjavismaior.pl, gdzie znajdują się artykuły zawierające podstawowe informacje na temat psów przewodników. Zachęcamy także do zapoznania się z regulaminem, który znajduje się pod adresem: http://fundacjavismaior.pl/pies-przewodnik/zostan-wlascicielem. Tutaj również umieściliśmy ankietę dla osób ubiegających się o psa przewodnika. Jej wypełnienie i przesłanie do Fundacji jest pierwszym obowiązkowym wymogiem stawianym kandydatom. Ankieta zawiera między innymi dane osobowe, pytania o samodzielność w zakresie poruszania się, a także o aktywność życiową. Po jej otrzymaniu dzwonimy do osób, które nadesłały do nas ankietę – jest to drugi etap na drodze do otrzymania psa. Należy jednak powiedzieć, że równie chętnie rozmawiamy ze wszystkimi osobami rozważającymi decyzję o przyjęciu przewodnika.

Pies potrzebuje wsparcia i ludzkiej opieki. Aby je dostał, ważne jest, żeby jego przyszły opiekun posiadał odpowiednie predyspozycje do współpracy z psem, a następnie, by przygotował się do pełnienia nowej w swoim życiu roli.

Dla kandydatów to czas kolejnego etapu przygotowań, trzecim bowiem warunkiem ich przyjęcia do programu przekazywania psów przewodników jest aktywny udział w szkoleniu kwalifikacyjno-informacyjnym. Zapraszamy na nie osoby, których ankiety zostały pozytywnie zweryfikowane. Z obowiązku udziału w szkoleniu podstawowym zwalniamy jedynie uczestników zaawansowanego szkolenia dla właścicieli psów przewodników, którzy ukończyli je z wynikiem pozytywnym w Fundacji Vis Maior. To sytuacja, kiedy uczestnik, który skończył je z wynikiem pozytywnym, ubiega się o kolejnego psa przewodnika.

Podczas kilkudniowego szkolenia podstawowego specjaliści uczą, jak opiekować się psem, mówią o metodach wpływania na jego zachowanie, o roli psa przewodnika w rodzinie osoby niewidomej oraz w relacjach z innymi ludźmi, a także o prawach i obowiązkach osób, które poruszają się w asyście psów. Zajęcia mają charakter wykładów i warsztatów. Są prowadzone przez psychologów, prawników, trenerów i weterynarzy. Jest wtedy czas na zadawanie pytań, mówienie o swoich wątpliwościach, sposobność do zapoznania się ze sprzętem używanym do pielęgnowania i prowadzenia psa (szczotek, furminatorów, szamponów, smyczy krótkich i automatycznych, kagańców, a także szorek, czyli uprzęży). Prelegenci przyprowadzają też ze sobą psy. Niektóre z nich można poznawać dotykiem i zaprzyjaźniać się z nimi, natomiast pracujących przewodników nie powinny absorbować osoby postronne, ponieważ psy te muszą być skupione na wykonywanej pracy. Dzięki swojej obecności pokazują jednak uczestnikom, jaka dyscyplina będzie im potrzebna w przyszłej współpracy z własnymi psami.

Kolejny element szkolenia podstawowego to konsultacje indywidualne prowadzone przez psychologa, trenera psów oraz instruktora orientacji przestrzennej. Obejmują one:

- rozmowy z kandydatami o ich aktywności życiowej;

- ocenę umiejętności kandydatów w zakresie poruszania się z białą laską;

- określenie temperamentu poszczególnych kandydatów w celu optymalnego dopasowania ludzi i psów.

Tak zindywidualizowane podejście wpływa na większą satysfakcję z późniejszej współpracy tandemów człowiek – pies. Po egzaminie uczestnicy mają już przedsmak tego, co ich czeka – otrzymują mały prezent w postaci możliwości przejścia krótkiego odcinka w asyście wykwalifikowanego psa przewodnika. Konsultacje, czyli egzamin, podsumowujemy informacją zwrotną od i do uczestnika szkolenia. Ustalamy wtedy z nim, że kwalifikuje się do programu przekazywania psów przewodników albo że musi jeszcze popracować nad spełnianiem jakiegoś warunku, np. nad samodzielnym poruszaniem się, podjęciem aktywności zawodowej lub ustabilizowaniem sytuacji życiowej. Możliwa jest też decyzja negatywna, np. gdy uczestnik programu nie ma zbyt wielu okazji do samodzielnego wychodzenia z domu, nie lubi zwierząt lub oczekuje od przewodnika pełnej inicjatywy podczas prowadzenia. Szkolenie w Fundacji Vis Maior nie zobowiązuje do przyjęcia psa. To oznacza, że według nas spełniło ono swoją rolę również wtedy, kiedy uczestnik świadomie nie decyduje się na psa.

Zanim przekażemy psa przewodnika , często ponownie kontaktujemy się z kandydatem i zadajemy kolejne pytania odnoszące się do jego stylu życia. Odpowiedzi pomagają nam w najlepszym doborze psów, ponieważ im dłużej trwa ich szkolenie, tym lepiej poznajemy predyspozycje psów do pracy w konkretnych warunkach.

Następnym elementem procedury jest omówienie z uczestnikiem harmonogramu indywidualnego kursu przekazywania psa przewodnika oraz zżywania się z nim. W Fundacji Vis Maior etap ten rozciąga się na około dwa miesiące. Większość zaplanowanych w tym czasie zajęć indywidualnych odbywa się w Warszawie, ponieważ architektura stolicy stwarza szerokie możliwości do wyćwiczenia poruszania się z psem. Trener przyjeżdża także do miejsca zamieszkania osoby niewidomej, gdzie prowadzi lekcje na jej stałych trasach, a także w domu.

Różni są ludzie i różne zwierzęta, jednak najczęściej pierwsze spotkanie osoby niewidomej z przyszłym przewodnikiem na długo pozostaje w pamięci. Etap kursu indywidualnego obejmuje zarówno naukę rozumienia zachowania i potrzeb psa, jak i wydawania mu komend, które dotyczą między innymi kierunku marszu. Dzięki temu człowiek dojdzie z psem tam, gdzie potrzebuje, do wskazanych przez siebie celów, takich jak schody, ławki, drzwi, windy itp. Bezpiecznie omija przeszkody, a z ruchu ciała psa dowiaduje się o nierównościach terenu. Przyszły użytkownik i opiekun poznaje mechanizm uczenia się psa, co pozwoli mu w przyszłości wyćwiczyć nowe psie „funkcjonalności”.

Na początku wspólnej drogi zawsze ważne jest dopasowanie się do siebie i nabranie wzajemnego zaufania. W tym czasie człowiek przekonuje się, że pies potrafi bezpiecznie go prowadzić, a pies, że znalazł dobrego opiekuna, który będzie go lubił i doceniał wysiłek wkładany w pracę. Klient uczy się umiejętnie wpływać na psie zachowanie i reagować na sygnały dawane przez psa. Polega to na zatrzymywaniu się, kiedy pies staje, podążaniu za nim i wydawaniu komend. Kandydat nabiera też nawyków związanych z opieką nad nim, wychodzeniem na spacery, karmieniem, pielęgnowaniem itp. Nie może też zapominać o konieczności zapewnienia mu niezbędnej opieki medycznej. Pierwsza wizyta u weterynarza pozwala określić kondycję fizyczną i potrzeby żywieniowe psa.

Po pierwszych lekcjach w Warszawie klient zabiera psa do swojego domu. Szkolenie w miejscu zamieszkania to nie tylko uczenie psa tras, lecz także oswojenie go z nowym domem i jego mieszkańcami, podpowiedzi trenera w kwestii spacerów, miejsca na legowisko i miski.

Kiedy osoba niewidoma ma poczucie, że zżyła się z psem i zaczyna go rozumieć, a my obserwujemy przejawy tej zażyłości i współpracy, wówczas podczas egzaminu sprawdzamy, jak człowiek i pies radzą sobie na znanej i nieznanej trasie.

W Fundacji „Vis Maior” przyszłe przewodniki, zanim zostaną ostatecznie przekazane, są także testowane przez osoby niewidome, które potrafią poruszać się z psami. Po zakończonym egzaminie kandydat otrzymuje od trenerów informację zwrotną dotyczącą oceny jego radzenia sobie na pokonywanej trasie. Klient z kolei mówi o odbiorze tej sytuacji, słucha informacji osoby niewidomej, która sprawdzała psa.

Jeśli wszystko przebiegło pomyślnie, jest to ten moment, kiedy przychodzi czas na gratulacje i przekazanie właścicielowi certyfikatu dla psa przewodnika. Klient podpisuje umowę z Fundacją o przyjęciu zwierzęcia. Umowa zastrzega jednoznacznie, iż powinno ono wykonywać pracę w godnych warunkach. Wraz z przekazywanym psem niewidomy opiekun otrzymuje jego książeczkę zdrowia, uprząż, smycz, obrożę i kaganiec (mający utrudniać psu zjadania odpadków podczas spaceru).

Fundacja „Vis Maior” powołała do życia organizację córkę – Fundację „Pies Przewodnik” (www.piesprzewodnik.org.pl). W organizacji tej kandydatów na właścicieli psów przewodników obowiązują identyczne procedury jak te stosowane w Fundacji „Vis Maior”.

Osoba, która otrzymała psa przewodnika z naszych organizacji, może liczyć na dalsze wsparcie szkoleniowe i doradcze.

Czasem zainteresowane osoby pytają nas, czy mogą zapłacić za wyszkolenie psa przewodnika. Oczywiście chętnie przyjmujemy darowizny na szkolenie psów, jednak każdy kandydat powinien uczestniczyć w całym naszym programie. Mamy wtedy poczucie, że dołożyliśmy wszelkich starań, by dobrze wyszkolić psa przewodnika i przygotować osobę niewidomą do bezpiecznego korzystania z jego pomocy. Cieszą nas wszystkie informacje potwierdzające, że nasze psy naprawdę pracują, pomagają w poruszaniu się i podnoszą jakość ich funkcjonowania w społeczeństwie. Można by nawet zażartować, że pies przewodnik pełni rolę kierowcy rajdowego, a osoba niewidoma rolę jego pilota, który wie, gdzie chce dojechać. Życzymy im szerokiej drogi!

Jolanta Kramarz

Procedura przekazywania psa przewodnika w Fundacji „Vis Maior”

Zanim przekażemy psa przewodnika , często ponownie kontaktujemy się z kandydatem i zadajemy kolejne pytania odnoszące się do jego stylu życia. Odpowiedzi pomagają nam w najlepszym doborze psów, ponieważ im dłużej trwa ich szkolenie, tym lepiej poznajemy predyspozycje psów do pracy w konkretnych warunkach.

Następnym elementem procedury jest omówienie z uczestnikiem harmonogramu indywidualnego kursu przekazywania psa przewodnika oraz zżywania się z nim. W Fundacji „Vis Maior” etap ten rozciąga się na około dwa miesiące. Większość zaplanowanych w tym czasie zajęć indywidualnych odbywa się w Warszawie, ponieważ architektura stolicy stwarza szerokie możliwości do wyćwiczenia poruszania się z psem. Trener przyjeżdża także do miejsca zamieszkania osoby niewidomej, gdzie prowadzi lekcje na jej stałych trasach, a także w domu.

Różni są ludzie i różne zwierzęta, jednak najczęściej pierwsze spotkanie osoby niewidomej z przyszłym przewodnikiem na długo pozostaje w pamięci. Etap kursu indywidualnego obejmuje zarówno naukę rozumienia zachowania i potrzeb psa, jak i wydawania mu komend, które dotyczą między innymi kierunku marszu. Dzięki temu człowiek dojdzie z psem tam, gdzie potrzebuje, do wskazanych przez siebie celów, takich jak schody, ławki, drzwi, windy itp. Bezpiecznie omija przeszkody, a z ruchu ciała psa dowiaduje się o nierównościach terenu. Przyszły użytkownik i opiekun poznaje mechanizm uczenia się psa, co pozwoli mu w przyszłości wyćwiczyć nowe psie „funkcjonalności”.

Na początku wspólnej drogi zawsze ważne jest dopasowanie się do siebie i nabranie wzajemnego zaufania. W tym czasie człowiek przekonuje się, że pies potrafi bezpiecznie go prowadzić, a pies, że znalazł dobrego opiekuna, który będzie go lubił i doceniał wysiłek wkładany w pracę. Klient uczy się umiejętnie wpływać na psie zachowanie i reagować na sygnały dawane przez psa. Polega to na zatrzymywaniu się, kiedy pies staje, podążaniu za nim i wydawaniu komend. Kandydat nabiera też nawyków związanych z opieką nad nim, wychodzeniem na spacery, karmieniem, pielęgnowaniem itp. Nie może też zapominać o konieczności zapewnienia mu niezbędnej opieki medycznej. Pierwsza wizyta u weterynarza pozwala określić kondycję fizyczną i potrzeby żywieniowe psa.

Po pierwszych lekcjach w Warszawie klient zabiera psa do swojego domu. Szkolenie w miejscu zamieszkania to nie tylko uczenie psa tras, lecz także oswojenie go z nowym domem i jego mieszkańcami, podpowiedzi trenera w kwestii spacerów, miejsca na legowisko i miski.

Kiedy osoba niewidoma ma poczucie, że zżyła się z psem i zaczyna go rozumieć, a my obserwujemy przejawy tej zażyłości i współpracy, wówczas podczas egzaminu sprawdzamy, jak człowiek i pies radzą sobie na znanej i nieznanej trasie.

W Fundacji „Vis Maior” przyszłe przewodniki, zanim zostaną ostatecznie przekazane, są także testowane przez osoby niewidome, które potrafią poruszać się z psami. Po zakończonym egzaminie kandydat otrzymuje od trenerów informację zwrotną dotyczącą oceny jego radzenia sobie na pokonywanej trasie. Klient z kolei mówi o odbiorze tej sytuacji, słucha informacji osoby niewidomej, która sprawdzała psa.

Jeśli wszystko przebiegło pomyślnie, jest to ten moment, kiedy przychodzi czas na gratulacje i przekazanie właścicielowi certyfikatu dla psa przewodnika. Klient podpisuje umowę z Fundacją o przyjęciu zwierzęcia. Umowa zastrzega jednoznacznie, iż powinno ono wykonywać pracę w godnych warunkach. Wraz z przekazywanym psem niewidomy opiekun otrzymuje jego książeczkę zdrowia, uprząż, smycz, obrożę i kaganiec (mający utrudniać psu zjadania odpadków podczas spaceru).

Fundacja „Vis Maior” powołała do życia organizację córkę – Fundację „Pies Przewodnik” (www.piesprzewodnik.org.pl). W organizacji tej kandydatów na właścicieli psów przewodników obowiązują identyczne procedury jak te stosowane w Fundacji „Vis Maior”.

Osoba, która otrzymała psa przewodnika z naszych organizacji, może liczyć na dalsze wsparcie szkoleniowe i doradcze.

Czasem zainteresowane osoby pytają nas, czy mogą zapłacić za wyszkolenie psa przewodnika. Oczywiście chętnie przyjmujemy darowizny na szkolenie psów, jednak każdy kandydat powinien uczestniczyć w całym naszym programie. Mamy wtedy poczucie, że dołożyliśmy wszelkich starań, by dobrze wyszkolić psa przewodnika i przygotować osobę niewidomą do bezpiecznego korzystania z jego pomocy. Cieszą nas wszystkie informacje potwierdzające, że nasze psy naprawdę pracują, pomagają w poruszaniu się i podnoszą jakość ich funkcjonowania w społeczeństwie. Można by nawet zażartować, że pies przewodnik pełni rolę kierowcy rajdowego, a osoba niewidoma rolę jego pilota, który wie, gdzie chce dojechać. Życzymy im szerokiej drogi!

Elżbieta Łukasiak, Elżbieta Oleksiak

Procedura ubiegania się o psa przewodnika w Polskim Związku Niewidomych

Polski Związek Niewidomych nie posiada własnych środków finansowych, aby uruchomić i udźwignąć prowadzenie szkoły psów przewodników zorganizowanej tak, jak ma to miejsce w wielu krajach europejskich i na świecie. Mamy na myśli szkołę prowadzącą działalność w sposób ciągły, z własną bazą lokalową i kadrą zajmującą się zarówno hodowlą psów, ich socjalizacją, selekcją pod kątem predyspozycji do pełnienia funkcji przewodnika, jak też szkoleniem psów i przygotowywaniem osób niewidomych do posługiwania się nimi.

Aby nie pozbawiać naszych członków możliwości korzystania z psów przewodników, Związek stara się pomagać w zaopatrywaniu w tę specyficzną pomoc rehabilitacyjną. Jest to jedna z bardzo wielu form działalności realizowanych na rzecz osób niewidomych. Psami przewodnikami zajmujemy się od ponad 40 lat. Rocznie przekazujemy osobom niewidomym od 5 do 10 psów (liczba psów jest różna w poszczególnych latach).

Było i jest to możliwe dzięki dotacjom uzyskiwanym przez PZN, głównie ze środków publicznych. Od kilku lat aplikujemy o środki w ramach konkursów ogłaszanych przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – i niemal rokrocznie uzyskujemy dofinansowanie na wyszkolenie i przekazanie osobom niewidomym kilku psów. Pomoc PFRON jest cenna, jednak prowadzenie szkolenia psów przewodników w oparciu o środki pozyskiwane z konkursów, a nie o gwarantowane formy pomocy jest przedsięwzięciem trudnym do realizacji.

Gdy otrzymamy informację o pozytywnym rozpatrzeniu wniosku konkursowego i o przyznaniu dotacji, podejmujemy działania mające na celu wyszkolenie określonej puli psów objętej dofinansowaniem w danym roku (zlecamy to wybranej jednostce tresury). Wówczas rozpoczynamy też działania związane z kwalifikacją osób niewidomych do otrzymania psa przewodnika.

Zasady ubiegania się o psa przewodnika

W Polskim Związku Niewidomych obowiązuje regulamin przyznawania psów przewodników. Zgodnie z tym regulaminem o przyznanie psa przewodnika może starać się osoba, która spełnia m.in. poniższe warunki:

- jest całkowicie niewidoma lub ma co najwyżej poczucie światła;

- ukończyła 16 lat;

- jest sprawna fizycznie;

- ma dobrą orientację przestrzenną i potrafi samodzielnie sprawnie przemieszczać się;

- przy pomocy białej laski;

- jest zrównoważona psychicznie, nie nadużywa alkoholu i nie używa narkotyków;

- lubi zwierzęta;

- ma odpowiednie warunki mieszkaniowe i finansowe, by zapewnić psu należytą opiekę.

Osoby zainteresowane otrzymaniem psa przewodnika muszą złożyć wniosek na przyjętym regulaminem formularzu, w którym pytamy m.in. o sytuację zdrowotną, mieszkaniową, ekonomiczną, stopień zrehabilitowania.

Wypełniony przez osobę niewidomą wniosek opiniowany jest przez jednostki terenowe PZN: koło (będące podstawową komórką w naszej strukturze) oraz okręg (o szczeblu wojewódzkim) i kierowany do Instytutu Tyflologicznego PZN w Warszawie. Tam analizowane są zawarte w nim dane. Jeśli jednoznacznie wynika z nich, że dana osoba nie spełnia podstawowych kryteriów, jest informowana, że na dalszym etapie wniosek nie będzie rozpatrywany. Niektóre osoby proszone są o uzupełnienia, np. dosłanie zaświadczenia lekarskiego, gdy występuje schorzenie mogące stanowić przeszkodę w prawidłowym posługiwaniu się psem przewodnikiem. Wnioski przyjmowane są cały czas. Regulamin i wniosek dostępne są na stronie internetowej Związku oraz w jego jednostkach terenowych.

Gdy wiemy, że możliwe będzie wyszkolenie kolejnej puli psów przewodników komisja ds. przydziału psów przewodników powołana przez dyrektora Związku rozpatruje kolejne wnioski złożone przez osoby niewidome. Komisja, w oparciu o dane zawarte we wnioskach, zaprasza wybrane osoby na spotkanie o charakterze edukacyjno-kwalifikacyjnym. Jeśli na tym etapie ktoś nie spełnia wymaganych kryteriów, komisja wnioskuje o wykluczenie go z dalszej procedury kwalifikacyjnej.

Przygotowanie i kwalifikacja osób niewidomych do uzyskania psa przewodnika

Od kilku lat organizujemy kilkudniowe (najczęściej trzydniowe) warsztaty o charakterze edukacyjno-kwalifikacyjnym, w których uczestniczą kandydaci rekomendowani do ubiegania się o psa przewodnika oraz osoby z ich najbliższego otoczenia. Środki na dofinansowanie warsztatów staramy sie pozyskiwać w ramach składanych wniosków aplikacyjnych. Program warsztatów modyfikowaliśmy w kolejnych latach. Obecnie składają sie na niego wymienione niżej części.

1. Moduł edukacyjny – są to prelekcje wraz z dyskusją, które obejmują:

- omówienie sposobu realizacji zadania polegającego na zaopatrywaniu osób niewidomych w psy przewodniki przez PZN;

- przybliżenie psa jako przedstawiciela odrębnego gatunku, który rządzi się innymi prawami niż ludzie. Szczególny nacisk kładziemy na: uświadomienie reguł rządzących psychiką psa i jego zachowaniem, przybliżenie czynników mających wpływ na relacje między człowiekiem a psem, wyjaśnienie reakcji psa i jego zachowań, budowanie właściwych interakcji;

- podstawowe zasady sprawowania opieki nad psem z zakresu: żywienia, pielęgnacji, dbania o higienę i zdrowie, zaspokajania potrzeb psa;

- omówienie kompetencji, jakich uczony jest pies przewodnik, tego, jaka pomoc ze strony psa jest realna, a jaka nie, jak wygląda nauka posługiwania się takim psem, osiągnięcie satysfakcjonującej współpracy z nim;

- doświadczenia związane z użytkowaniem psa przewodnika, którymi dzieli się osoba niewidoma ze stażem w korzystaniu z takiej pomocy;

- omówienie różnych aspektów związanych z posługiwaniem się psem przewodnikiem z zakresu: regulacji prawnych, możliwości uzyskania dofinansowania do utrzymania psów, ubezpieczenia psów, radzenia sobie z niepożądanymi zachowaniami społecznymi.

Tematy realizują specjaliści PZN, lekarz weterynarii, behawiorysta zwierzęcy, treser.

2. Poznanie – poprzez wywiad i obserwację – osób ubiegających się o psa przewodnika.

Poznanie warunków fizycznych (wzrostu, tuszy), osobowości, ról, jakie pełnią aktualnie w życiu (zawodowe, społeczne, w rodzinie), warunków, jakie są w stanie zapewnić psu, oczekiwań wobec psa itp. Kandydatów ocenia cały zespół specjalistów.

3. Poznanie stopnia zrehabilitowania osób ubiegających się o psa, zachowań w lokomocji.

Obejmuje ono:

- przeprowadzanie indywidualnego testu umiejętności z zakresu orientacji przestrzennej i samodzielnego przemieszczania się przy pomocy białej laski po zaplanowanej trasie (m.in. ocena: zdolności właściwego wykorzystywania wskazówek słuchowych, dotykowych, węchowych płynących z otoczenia, zachowywania obranego kierunku marszu, lokalizowania określonych miejsc, decyzyjności, np. przy przechodzeniu przez ulicę, zapamiętywania tras, radzenia sobie przy zboczeniu z określonej trasy, znajomości technik posługiwania się białą laską). Przekazanie informacji zwrotnych i wskazań dotyczących badanego zakresu umiejętności. Test prowadzą instruktorzy orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się osób niewidomych;

- obserwację tempa chodzenia, temperamentu, innych aspektów, np. męczliwości, zaburzeń równowagi, niedowładów, problemów ze słuchem, uwarunkowań psychicznych, np. duży lęk przed samodzielną lokomocją, zbytnia brawura. Kandydatów obserwują instruktorzy orientacji przestrzennej i treser.

4. Poznanie predyspozycji do nawiązywania współpracy z psem.

Zajęcia prowadzone są z udziałem psów, przeplatane miniwykładami i omówieniami ćwiczeń wykonywanych z psem. Ćwiczenia służą ocenie predyspozycji osób ubiegających się do nawiązania dobrej współpracy z psem przewodnikiem. Pozwalają m.in. ocenić: koordynację w pracy z psem, umiejętność utrzymywania uwagi psa na sobie, stosunek emocjonalny do psa, umiejętność przekazywania psu jednoznacznych komunikatów, sposób przekazywania tych komunikatów, wytrwałość i inwencję w egzekwowaniu od psa oczekiwanych działań, umiejętność zastosowania się do przekazywanych poleceń, radzenie sobie z niepowodzeniami. Zajęcia te prowadzone są przez psychologa i behawiorystę zwierzęcego.

Celem ww. warsztatów jest:

- uświadomienie osobom ubiegającym się o psa przewodnika wszystkich za i przeciw w celu podjęcia świadomej decyzji o posiadaniu psa;

- dostarczenie przydatnych informacji o psach, istotnych także dla osób z najbliższego otoczenia, które w stosunku do psa przewodnika również powinny przestrzegać określonych zasad;

- zakwalifikowanie do posiadania psa przewodnika takich osób, dla których – na aktualnym etapie życia – będzie on pomocą, a nie dodatkowym utrudnieniem;

- pozyskaniu informacji ułatwiających dobór par pies – osoba niewidoma;

- zapewnienie osobom, które nie rokują aktualnie nawiązania satysfakcjonującej współpracy z psem przewodnikiem, dodatkowego wsparcia mogącego pomóc w otrzymaniu go w przyszłości lub zaproponowanie innej ścieżki rehabilitacji w przypadku tych osób, dla których pies przewodnik nie będzie dobrym rozwiązaniem.

Na zakończenie warsztatów zespół specjalistów spotyka się z każdą osobą niewidomą, aby przekazać jej swoje spostrzeżenia, opinie, wskazówki oraz by wspólnie podjąć decyzję o zakwalifikowaniu lub nie do otrzymania psa przewodnika.

Elżbieta Łukasiak, Elżbieta Oleksiak

Procedura przekazywania psa przewodnika w PZN

Jednym z ważniejszych elementów decydujących o dobrej współpracy osoby niewidomej i psa przewodnika jest odpowiedni dobór tej pary. Jest on tak samo ważny jak odpowiednie przygotowanie psa do pełnienia funkcji przewodnika i przygotowanie osoby niewidomej. W modelu szkolenia psów, jaki Polski Związek Niewidomych może realizować w ramach rokrocznie pozyskiwanych dotacji, jest to trudne. Mimo że treser ma okazję obserwować osoby ubiegające się o psa przewodnika w trakcie spotkania edukacyjno-kwalifikacyjnego, zna szkolone psy, nie zawsze udaję się skojarzyć idealny duet. Liczba szkolonych psów jest zazwyczaj taka sama jak liczba osób zakwalifikowanych do ich otrzymania. Nie ma więc dużego pola manewru, aby w każdym przypadku optymalnie uwzględnić takie elementy, jak wzrost, temperament, preferowane tempo i sposób chodzenia oraz inne odpowiadające sobie cechy osoby niewidomej i psa.

Każdej osobie niewidomej, której przyznany został pies przewodnik, zapewniany jest dwutygodniowy kurs zżywania się z psem i nauki posługiwania się nim jako przewodnikiem.

Osoba niewidoma zapraszana jest na kurs dopiero wtedy, gdy przeznaczony dla niej pies zda pomyślnie wstępny egzamin kwalifikacyjny.

Wstępnej oceny psa dokonują dwie osoby z komisji powołanej przez dyrektora PZN (w jej składzie jest instruktor orientacji przestrzennej, osoba pracująca z psami poza jednostką tresury współpracującą z PZN). Na egzaminie wstępnym pies pracuje z osobą, którą dobrze zna; jest ona w goglach. Trasa egzaminu musi zapewnić możliwość sprawdzania kompetencji psa. Ocenianych jest 30 kategorii umiejętności. Komisja dysponuje opisem, czego w ramach ww. kategorii wymaga się od psa. Każda kategoria jest punktowana na arkuszu ocen. Ogólna łączna ocena możliwa do uzyskania to 280 punktów, minimalna zaliczająca to 80%, czyli 224 punkty, przy czym zerowa punktacja w ocenie umiejętności decydujących o bezpieczeństwie dyskwalifikuje psa, nawet jeśli ogólna punktacja mieści się w ww. minimum. Jeśli wynik tego egzaminu jest pozytywny, pies może zacząć współpracę z osobą niewidomą.

W pierwszych dniach kursu główny nacisk położony jest na zżycie się osoby niewidomej i psa. Są to wspólne zabawy i stopniowo wprowadzane elementy posłuszeństwa, w trakcie których osoba uczy się pierwszych komend, jakie zna pies, i stosowania pozytywnych wzmocnień (nagrody). Stopniowo zwiększany jest zakres szkolenia. Pod kierunkiem tresera osoba niewidoma uczy się rozumienia ruchów psa wyczuwanych za pośrednictwem pałąka będącego elementem uprzęży psa przewodnika. Musi też poznać wszystkie komendy, jakie zna pies, oraz to, jak zwierzę na nie reaguje, i stopniowo zdobywać zaufanie do psa. Równolegle pies też uczy się osoby niewidomej, np. sposobu wydawania przez nią komend.

Początkowo zajęcia prowadzone są w miejscach spokojniejszych. Stopniowo wprowadza się coraz trudniejsze trasy i elementy (ruchliwsze miejsca, bardziej skomplikowane skrzyżowania, podróżowanie komunikacją miejską, korzystanie z wind itp.).

Niezależnie od praktycznych ćwiczeń z psem treser przekazuje osobie teoretyczną wiedzę z zakresu opieki nad nim, uwarunkowań decydujących o prawidłowych relacjach z psem. Osoba niewidoma wdrażana jest też do przejęcia całkowitej opieki nad psem przewodnikiem (karmienia, wyprowadzania na spacer, pielęgnacji).

Część kursu realizowana jest w jednostce tresury, a część (niekiedy cały) w miejscu zamieszkania osoby niewidomej. Pozwala to osobie niewidomej współpracować z psem pod okiem tresera w warunkach lokalnych, które mogą być inne niż znane dotychczas psu (np. inne środki lokomocji, inne natężenie ruchu). Można też przećwiczyć najbardziej potrzebne osobie niewidomej trasy, pokonywanie najtrudniejszych miejsc.

Na zakończenie kursu odbywa się końcowy egzamin kwalifikacyjny psa. Procedura egzaminu jest taka sama jak opisana wyżej. Tym razem jednak ocenia się psa w pracy z osobą niewidomą. Po zdanym pozytywnie egzaminie pies jest formalnie przekazywany osobie niewidomej wraz z nowym, indywidualnie dopasowanym osprzętem i książeczką zdrowia psa. Osobie niewidomej wystawiany jest dokument poświadczający status psa przewodnika – PZN ma uprawnienia do wydawania certyfikatów zgodnie z obowiązującymi przepisami.

W zakresie procedury ubiegania się o psa przewodnika, szkolenia psów i ich przekazywania osobom niewidomym wypracowaliśmy:

- Regulamin przyznawania psów przewodników w PZN, którego załącznikiem jest wniosek dla osoby ubiegającej się o psa przewodnika;

- Ramowy program szkolenia psów przewodników w PZN;

- Wymagania stawiane psu, który ma pełnić funkcję przewodnika osoby niewidomej;

- Protokół z egzaminu wstępnego / końcowego psa przewodnika z arkuszem ocen;

- Ramowy program kursu zżywania i posługiwania się psem przewodnikiem dla osób niewidomych;

- Protokół przekazania psa przewodnika osobie niewidomej.

Irena Semmler

Procedura wnioskowania o przyznanie psa przewodnika z Fundacji na rzecz Osób Niewidomych Labrador – Pies Przewodnik

Dla klientów Fundacji na rzecz Osób Niewidomych Labrador Pies Przewodnik  procedura wnioskowania o przyznanie psa przewodnika osobie niewidomej rozpoczyna się od złożenia wniosku pocztą elektroniczną lub listownie.

We wniosku osoba ubiegająca się o psa przewodnika winna określić stopień i rodzaj niepełnosprawności – w tym przypadku wzroku – co potwierdza załączoną kopią stosownych dokumentów (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, orzeczenie powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, ewentualnie decyzja rentowa). Załącza także zaświadczenie o ukończeniu kursu orientacji przestrzennej oraz zaświadczenie lekarza o aktualnym stanie zdrowia.

Kolejnym elementem wniosku jest krótkie przedstawienie własnej sytuacji życiowej, przy czym chodzi tutaj o informacje takie jak: sytuacja rodzinna, środki utrzymania bez podawania wysokości osiąganych dochodów (stosunek pracy, samozatrudnienie, emerytura, renta, brak pracy, pozostawanie na utrzymaniu rodziny w związku z kontynuacją nauki), miejsce zamieszkania i warunki mieszkaniowe oraz uzasadnienie wniosku, w którym aplikant przedstawia motywy ubiegania się o przyznanie psa przewodnika. Wymagane jest też podanie informacji o warunkach fizycznych aplikanta, bowiem przy doborze odpowiedniego psa trzeba wziąć pod uwagę wzrost klienta, jego wagę, równowagę, refleks, kontrolę pozycji ciała, elastyczność, siłę i tolerancję na wysiłek.

Jeżeli wniosek jest kompletny i spełnia przedstawione wyżej kryteria, jego autor zostaje wpisany na listę kandydatów oczekujących. W przypadku stwierdzenia braków we wniosku Fundacja prosi o uzupełnienie wymaganych informacji. Istotne jest, by osoba zainteresowana otrzymaniem psa przewodnika złożyła wniosek osobiście. Wnioski złożone przez osoby trzecie (rodzina , znajomi) wymagają potwierdzenia bezpośrednio przez aplikanta.

Czas oczekiwania na przyznanie psa przewodnika może wynosić do dwóch lat, w zależności od liczby zarejestrowanych wniosków. W okresie oczekiwania przedstawiciel Fundacji przeciętnie raz na kwartał kontaktuje się z kandydatem, aby potwierdzić jego zainteresowanie otrzymaniem psa przewodnika.

Kolejny etap ubiegania się o przyznanie psa przewodnika to zaproszenie na spotkanie z instruktorami szkolącymi psy, instruktorem orientacji przestrzennej i psychologiem.

Spotkania odbywają się w Poznaniu, osoba ubiegająca się przyjeżdża na własny koszt. Czas spotkania przewidziany jest na jeden dzień, jednakże w przypadku konieczności przedłużenia go do następnego dnia Fundacja zapewnia nocleg.

Celem spotkania jest między innymi ocena stopnia samodzielności osoby ubiegającej się o psa przewodnika, tempa poruszania się i określenie typu psa, jaki będzie do klienta pasował. Informacje te są o tyle istotne, że klient powinien odczuwać komfort podczas pracy z psem; jego tempo chodzenia oraz długość kroku powinny być zgodne ze sposobem chodzenia psa.

W trakcie wizyty osoba aplikująca o psa przewodnika proszona jest ponadto o wypełnienie ankiety o stanie zdrowia, ze szczególnym uwzględnieniem chorób przewlekłych oraz przyjmowanych stale leków. Ankieta jest dobrowolna, jednakże możliwie szeroka wiedza na temat stanu zdrowia aplikanta zmniejsza ryzyko niewłaściwego doboru psa.

Ważną i bardzo istotną rzeczą, na którą zwraca się dużą uwagę przy kwalifikacji klientów, jest stosunek do zwierząt, a w szczególności do psów. Przedmiotowe podejście do psa przewodnika i traktowanie go wyłącznie jako sprzęt rehabilitacyjny jest czynnikiem dyskwalifikującym.

Ważne jest również, by kandydat zadeklarował, iż posiada warunki finansowe pozwalające na utrzymanie psa. Jest to o tyle istotne, że klienci Fundacji po przekazaniu im nieodpłatnie psa przewodnika ponoszą wszelkie koszty związane z jego utrzymaniem, tzn. wyżywieniem, opieką medyczną, leczeniem, oraz koszty pochówku / utylizacji po śmierci psa.

Uczestniczący w spotkaniu instruktorzy, po jego zakończeniu, sporządzają „Formularz oceny aplikanta o psa przewodnika”, który stanowi uszczegółowienie informacji zawartych we wniosku zgłoszeniowym. Formularz składa się z dwóch części. Pierwsza obejmuje informacje o aplikancie dotyczące jego warunków fizycznych, sytuacji rodzinnej, zawodowej, mieszkaniowej, aktywności życiowej, stanu zdrowia oraz stanowiska rodziny co do obecności w domu psa. Drugą część wypełnia się na podstawie obserwacji zachowań aplikanta w trakcie 20-minutowego spaceru. Oddzielne pisemne opinie ze spotkania i rozmów z aplikantem sporządzają psycholog oraz instruktor orientacji przestrzennej. Następnie na ich podstawie oraz na podstawie informacji zawartych w formularzu oceny aplikanta podejmowana jest decyzja o zakwalifikowaniu aplikanta do grupy oczekującej na przyznanie psa.

Informacja w tej sprawie jest przekazywana klientowi i formalnie kończy ona etap ubiegania się o przyznanie psa przewodnika.

Zgodnie z celem statutowym Fundacji przekazanie psa przewodnika osobie niewidomej następuje całkowicie nieodpłatnie.

Irena Semmler

Procedura przekazywania psa przewodnika w Fundacji na rzecz Osób Niewidomych Labrador – Pies Przewodnik

Procedurę przekazywania psa przewodnika rozpoczyna zaproszenie klienta na minimum 10-dniowy pobyt w Poznaniu, w czasie którego uzyskuje on podstawowe informacje o zasadach opieki nad psem, zasadach poruszania się z psem przewodnikiem oraz o uprawnieniach osób niepełnosprawnych korzystających z pomocy psa przewodnika. Koszty związane z pobytem klienta ponosi Fundacja.

Procedurą przekazania kieruje instruktor szkolący dane zwierzę, który najpierw wprowadza klienta w tematykę psychiki i funkcjonowania psa, jego zachowań, reakcji oraz relacji człowiek – pies. Instruktor przekazuje także podstawowe informacje dotyczące opieki nad psem i jego pielęgnacji.

Kolejne dni pobytu klienta to nauka pracy z psem, rozpoczynająca się od przejścia krótkich, znanych psu tras. Celem tych ćwiczeń jest wzbudzenie w kliencie zaufania do psa oraz nauczenie go rozpoznawania sygnałów przekazywanych przez zwierzę. W miarę postępów we wspólnej pracy psa i człowieka czas przejścia jest wydłużany, a trasy urozmaicane. Klient z psem i instruktorem wchodzą także do obiektów użyteczności publicznej, sklepów, aptek itp. Udają się również na obowiązkową wizytę do lekarza weterynarii, który dokonuje oceny stanu zdrowia zwierzęcia. W trakcie wizyty pies jest ważony, a klient otrzymuje szczegółowe zalecenia co do żywienia psa i utrzymania jego wagi na optymalnym poziomie.

W ostatnim dniu pobytu w Poznaniu Fundacja podpisuje z klientem umowę o przekazaniu psa przewodnika. Umowa zawarta zostaje na czas do ukończenia przez zwierzę ósmego roku życia, z możliwością dwukrotnego jej przedłużenia – każdorazowo o rok – w oparciu o opinię lekarza weterynarii.

W umowie klient zobowiązuje się do wykorzystywania umiejętności psa zgodnie z jego przeznaczeniem, do zapewnienia psu wyżywienia odpowiedniego dla psa pracującego, do codziennej opieki oraz zapewnienia opieki weterynaryjnej. Umowa zawiera również zastrzeżenie, iż w przypadku niewłaściwego traktowania psa lub zaprzestania pracy z psem z przyczyn leżących po stronie klienta Fundacja – jako właściciel – ma prawo psa odebrać. Klient zobowiązany jest także ubezpieczyć psa we wskazanym towarzystwie ubezpieczeniowym.

Wraz z psem klient otrzymuje nieodpłatnie specjalistyczną uprząż oraz znaczek identyfikujący psa.

Podpisanie umowy kończy etap pobytu klienta w Poznaniu. Powraca on wraz z psem do miejsca swego zamieszkania. Towarzyszy im instruktor, który przez pięć dni pomaga klientowi opracować maksymalnie do trzech stałych tras, po których najczęściej klient się porusza. Zakończeniem tego etapu jest przekazanie certyfikatu potwierdzającego status psa przewodnika.

Klient otrzymuje certyfikat w dwóch formatach – A4 oraz podręczny wielkości zbliżonej do karty kredytowej, w którym zawarte są dane psa i jego opiekuna oraz potwierdzenie statusu psa przewodnika. Ponadto klient otrzymuje tej samej wielkości informację – wyciąg z ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – o podstawowych uprawnieniach osoby niepełnosprawnej korzystającej z pomocy psa asystującego.

Wręczenie certyfikatu formalnie kończy proces przekazywania psa przewodnika i umożliwia klientowi rozpoczęcie samodzielnej pracy z psem. Nie oznacza to oczywiście ustania kontaktów na linii Fundacja – klient. Po miesiącu instruktor odbywa pierwszą wizytę serwisową, po pół roku następną, a kolejne w miarę potrzeb, nie mniej niż jedną rocznie. Fundacja stara się ponadto zaprosić raz w roku klientów z psami na weekendowe spotkanie, którego celem jest ocena kondycji i pracy psów, pomoc w rozwiązywaniu ewentualnych problemów, a także integracja środowiska klientów Fundacji.

Table of Contents

Informacje o publikacji

Wszystko o psach przewodnikach — wprowadzenie

Pies przewodnik w perspektywie historycznej

Pierwsze eksperymenty i początki zorganizowanego szkolenia psów przewodników

Rozwój szkolenia psów przewodników na szerszą skalę

Z polskich doświadczeń w psiej edukacji

Informacje prawne w zakresie możliwości wchodzenia z psem przewodnikiem do miejsc publicznych oraz podróżowania środkami transportu publicznego

Zaczęło się od prawa lokalnego

Regulacje ustawowe

Pies przewodnik w kościele

Pies w restauracji

Sprzątanie po psie przewodniku

Pies przewodnik i podatek

Informacje prawne na temat szkolenia i certyfikowania psów przewodników

Rejestr organizacji szkolących

Certyfikaty

Uprawnienia trenera

Finansowanie wydawania certyfikatu

Sposób pozyskiwania psów przeznaczonych do tresury i metody ich selekcji

Hodowla i dobór psów

Badania kwalifikacyjne (zdrowotne i charakteru)

Rasy predysponowane do szkolenia

Metody szkolenia psów przewodników

Socjalizacja

Rodziny zastępcze

Trening podstawowy i specjalistyczny

Posłuszeństwo i wyuczone nieposłuszeństwo

Szorki i smycz

Współpraca z osobą niewidomą

Poruszanie się z psem przewodnikiem

Szybko i niezależnie

Ubiór psa

Chodzenie z psem

Laska

Omijanie przeszkód

Polecenia

Prowadzenie

Wyszukiwanie miejsc

Trudności i obowiązki

Pies przewodnik w domu, pracy, szkole i kościele

Organizacja przestrzeni w domu

Utrzymanie czystości

Pies przewodnik a inni domownicy

Zachowanie psa przewodnika w domu

Czworonożny student

Pies przewodnik w miejscu pracy

Z psem do kościoła?!

Przewodnik w podróży

Dokumenty

Ulgi i prawo wstępu

Hotele

Transport

Transport miejski

Pociągi

Pociąg czy autobus

Samolot

Promy

Taksówki

Podróżne wyposażenie psa

Jak prawidłowo dbać o zdrowie swojego psa przewodnika

Dieta

Nie dziel się jedzeniem z psem

Chciane i niechciane wizyty u weterynarza

Szczepienia

Pasożyty

Kleszcze

Niepokojące objawy

Sierść

Łapy i pazury

Uszy

Zęby

Przewód pokarmowy

Układ oddechowy

Psi emeryt

Koszty, jakie ponosi użytkownik psa przewodnika

Miski

Wyżywienie

Akcesoria

Opieka weterynaryjna

Podatki i opłaty

Opieka nad psem

Co potrafi, a czego nie potrafi pies przewodnik

Żywy GPS czy inteligentny współpracownik?

Pies nie rozróżnia kolorów

Pies w autobusie – przewodnik nie informator

Pies przewodnik nie robi zakupów

Pies przewodnik to nie gospodyni domowa

Pies przewodnik też potrzebuje spaceru

Pies przewodnik prowadzi, a nie broni

Czy pies ma prawo do emerytury, czyli o zmienianiu psów przewodników

Niezadawane pytania

Do kiedy pies pracuje

Procedura wnioskowania o psa przewodnika w Fundacji „Vis Maior”

Procedura przekazywania psa przewodnika w Fundacji „Vis Maior”

Procedura ubiegania się o psa przewodnika w Polskim Związku Niewidomych

Zasady ubiegania się o psa przewodnika

Przygotowanie i kwalifikacja osób niewidomych do uzyskania psa przewodnika

1. Moduł edukacyjny – są to prelekcje wraz z dyskusją, które obejmują:

2. Poznanie – poprzez wywiad i obserwację – osób ubiegających się o psa przewodnika.

3. Poznanie stopnia zrehabilitowania osób ubiegających się o psa, zachowań w lokomocji.

4. Poznanie predyspozycji do nawiązywania współpracy z psem.

Celem ww. warsztatów jest:

Procedura przekazywania psa przewodnika w PZN

Procedura wnioskowania o przyznanie psa przewodnika z Fundacji na rzecz Osób Niewidomych Labrador – Pies Przewodnik

Procedura przekazywania psa przewodnika w Fundacji na rzecz Osób Niewidomych Labrador – Pies Przewodnik